तदा स राक्षसः भयविह्वलः पलायमानः, अहम् च वालिना सह तं शीघ्रतरं धावित्वा अनुययाव। तस्मिन् काले उदितचन्द्रमण्डलस्य प्रभया मार्गः प्रकाशितः। स तु असुरः शीघ्रगामित्वात् भूमौ महान् गुहां तृणैः आच्छादितां प्रविवेश, यत्रावाम् समीपस्थौ स्थितौ। शत्रुं गुहाम् प्रविशन्तं दृष्ट्वा, वालिः कोपेन समाक्रान्तः, विक्षिप्तेन्द्रियः माम् इदं वचनम् अब्रवीत् — "सुग्रीव, त्वम् अद्य गुहाद्वारे समाहितः तिष्ठ; अहम् प्रविश्य शत्रुम् युद्धेन निहन्यामि।" तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा, अहम् तम् महाबलम् याचितवान्; स माम् शप्त्वा, पादभ्याम् गुहां प्रविवेश। तस्य गुहां प्रविष्टस्य संवत्सरः पूर्णः, अहम् च गुहाद्वारे स्थित्वा तं कालं यापितवान्। तत्र तु भ्रातरं न दृष्ट्वा, स्नेहान्वितः चिन्तया बाधितः अभवम्; मनसि भीतिसंशयं च प्राप्नुवन्। दीर्घकाले गते तस्मिन्, अहम् अपश्यं फेनिलं रक्तं गुहात् निर्गच्छन्तम्; तेन दुःखेन महता विव्यथे। असुराणां गर्जितध्वनिर्मम श्रोत्रं प्राप्तः, किन्तु युद्धे भ्रातुः स्वरः न श्रुतः। तैः लक्षणैः बुद्ध्या ज्ञातवान् भ्राता हतः इति; गुहाद्वारं पर्वतसमानशिलया अपिधाय, शोकाभिभूतः जलकर्म अकुर्वं, ततो मित्रं किष्किन्धां प्रति प्रत्यागच्छम्। यद्यपि अहम् तद् रहितुम् इच्छामि, मन्त्रिणः प्रयत्नेन तद् विज्ञातवन्तः। ततः मन्त्रिभिः सह समागम्य, ते समवेत्य माम् अभिषेचयन्; अहम् च धर्मेण राज्यं शशास, हे राघव, तद् राज्यं मम उचितम् आसीत्। ततः शत्रुं राक्षसं हत्वा, स हरिर् आगतः; माम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा, तस्य नेत्रे कोपात् रक्ताभूत्। स मम मन्त्रिणः बद्ध्वा, कठोरं वाक्यं प्रोवाच; हे राघव, निग्रहक्षमः सन् अपि पापकर्म अकरोत्। भ्रातृभक्त्या मम बुद्धिः कर्मणि न प्रववृते; शत्रुं निहत्य, स भ्राता नगरीम् प्रविवेश। तं महात्मानं सत्कृत्य, अहम् तम् अभ्यनन्दम्; स च आन्तरं प्रहृष्टः, शुभाशिषम् उक्तवान्। अहम् तस्य पादौ मणिमुकुटेन वन्द्य, प्रणतः अभवम्; तथापि वालिः कोपात् माम् न क्षमां दत्तवान्। ततः दशमः सर्गः श्रोतव्यः। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः। तदा कोपसमाविष्टः सः विक्षिप्तः माम् उपागच्छत्; अहम् च भ्रातुः श्रेयः इच्छन् तं प्राश्रयम्। "भाग्येन त्वम् सुरक्षितः, शत्रुः च त्वया निहतः; अहम् अनाथः सन्, त्वमेव रक्षिता, अनाथानां प्रहर्षक। एषा बहुप्रच्छदा छत्री, पूर्णचन्द्रसमप्रभा, चामरग्रहणेन सह, त्वदर्थम् मया धृता, गृहाण।" "वर्षमेकं दुःखितः अहम् गुहाद्वारे स्थितः, राजन्; रक्तं च गुहाद्वारे दृष्ट्वा। शोकाभिभूतहृदयः, विक्षिप्तेन्द्रियः, अहम् गुहाद्वारं पर्वतशिखरेण अपिधाय तस्मात् देशात् निर्गत्य पुनः किष्किन्धां प्रविश्यम्। तत्र माम् दृष्ट्वा, नागराः मन्त्रिणश्च दुःखिताः। अहम् स्वेच्छया नाभिषिक्तः, त्वम् क्षमस्व; त्वमेव राजा पूज्यः, अहम् यथापूर्वम्। त्वदभावात् मम राज्याभिषेकः कृतः; मन्त्रिभिः, नागरैः, पुरी च, राज्यं कण्टकमुक्तम्। एतद् राज्यं त्वयि न्यस्तम्; अहम् ददामि; मा कोपं कृथाः, सौम्य, रिपुसूदन।" "राज्याभिषिक्तः अहम् शून्यं देशं जेतुम् इच्छन्; एवं स्नेहपूर्वकं वदन्, स हरिः माम् उपालिप्तवान्। 'धिक् त्वाम्!' इति मम उक्त्वा, बहून्यपि वचनानि प्रोवाच; स सर्वान् जनान् अनुमोदितमन्त्रिणः च समानीय। स मित्रेषु मध्ये माम् अतीव निन्दया उक्तवान् — 'यूयं सर्वे जानीत, मयाऽसौ मायावी महाबलः रात्रौ।'" "पूर्वं स कोपसंयुक्तः युद्धकामः माम् आह्वयत्; तस्य वचनं श्रुत्वा, अहम् राजगृहात् निर्गतः। मम भ्राता भीमबलः शीघ्रं माम् अन्वगच्छत्; स तु निशायां माम् अन्येन सह दृष्ट्वा, भीतः सन् पलायितः। स शीघ्रं प्रविश्य, महतीं गुहां विवेश। तस्यां भीमायां गुहायाम् प्रविष्टं ज्ञात्वा, मम भ्राता क्रोधसंयुक्तः माम् अब्रवीत् — 'असुरं हत्वा विना, मम पुरीं प्रत्यागन्तुम् शक्तिः नास्ति; त्वम् गुहाद्वारे प्रतीक्षस्व यावत् तम् हन्याम्।'" "सः माम् प्रतीक्षते इति निश्चित्य, अहम् दुर्गमां गुहां प्रविश्यम्, तत्र तम् अन्वेषमाणः, संवत्सरं स्थितः। तत्र अहम् शत्रुं भीषणं दारुणं च दृष्ट्वा, तम् सपरिवारं तत्क्षणात् निहन्यम्। तस्य मुखात् रक्तप्रवाहः निर्गतः, स गुहां पूरयन्, भूमौ निनादः अभवत्। तम् बलिनं रिपुं हत्वा, निर्गन्तुम् इच्छन्, अहम् गुहाद्वारम् अपिधाय न ददर्श।" "पुनः पुनः 'सुग्रीव' इति आह्वयन्, प्रत्युत्तरं न लब्ध्वा, अहम् अत्यन्तं दुःखितः अभवम्।