सुग्रीवः रामं प्रति दुःखेन आक्रान्तः सन् उवाच—“राम, अहं शोकाभिभूतः अस्मि; दुःखितानां तव शरणं नास्ति अन्यत्। त्वां मित्रं मन्यमानः अहं तव समीपे विलपामि। हस्तदानेन, वह्निं साक्षिणं कृत्वा, त्वं मम मित्रं जातः; सत्येन शपे, त्वं मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः। त्वां मित्रं कृत्वा अहं यथार्थं वदामि; मम अन्तरङ्गे स्थितः शोकः सदा मनसि गुरुत्वं करोति।” एवं उक्त्वा, तस्य नेत्रे अश्रुभिः पूर्णानि, कण्ठः कम्पमानः, सः उन्नदितुम् अशक्तः। किन्तु रामस्य सन्निधौ, सहसा प्रवृत्तान् अश्रून् नदीव निवारयन्, वीर्येण सुग्रीवः तान् रोदनान् निगृह्य, नेत्रे निर्मज्ज्य, दीर्घं निःश्वस्य, पुनः तेजस्वी सुग्रीवः राघवाय वाक्यम् उवाच— “पूर्वं, हे राम, वाली मां स्वराज्यात् निष्कास्य, कठोराणि वचनानि उक्त्वा, स्वबलात् मां निर्जित्य निष्कासितवान्। सः मम जीवितात् अपि प्रियतमां भार्यां हृतवान्, सर्वे च मम मित्राणि तेन बद्धानि कारागारे स्थितानि। सः पापकर्मा मां नाशयितुं बहूनि उपायान् अकरोत्, अहं च तेन प्रेषितान् वानरान् बहून् हत्वा तस्य प्रयासं विफलम् अकरवम्। अतः, हे राघव, एषः सन्देहः मम अन्तःस्थितः, अतः त्वां दृष्ट्वापि अहं समीपं न आगच्छामि; भयात् सर्वे जनाः भीताः भवन्ति। केवलम् एते मम सहचराः, हनुमत्-प्रधानाः, मम सह वर्तन्ते; तैः सह, महति आपदि अपि, अहं जीवितुं समर्थः अस्मि। एते स्नेहयुक्ताः वानराः मां सर्वतः रक्षन्ति, यत्र यत्र गच्छामि तत्र सहगच्छन्ति, यत्र यत्र तिष्ठामि तत्र सह तिष्ठन्ति। एषः, हे राम, संक्षेपः; किमर्थं विस्तरेण वदामि? मम ज्येष्ठभ्राता वाली, यस्य बलस्य कीर्तिः प्रसिद्धा, सः एव मम शत्रुः च भ्राता च। तस्य विनाशात् अनन्तरं एव मम शोकः निवार्येत; तस्य पतने एव मम सुखं जीवितं च स्थितम्। एषः, हे राम, मम शोकस्य अन्तः, दुःखितेन मया उक्तः; दुःखे वा सुखे वा, सदा मित्रं मित्रे शरणं यच्छति।” एवं उक्त्वा, रामः सुग्रीवस्य वचनानि श्रुत्वा उवाच—“मम इच्छाऽस्ति, हे सुग्रीव, तव शत्रुत्वस्य यथार्थं कारणं श्रोतुम्। कारणं श्रुत्वा, यथाशक्ति-यथाबलम् उपयुक्तं कर्तव्यम् अहम् अविलम्बेन करिष्यामि। तव तिरस्कारं श्रुत्वा मम कोपः हृदि वर्धते, यथा वर्षाकाले जलप्रवाहः वर्धते। निर्भयम्, यथेष्टं वद; अहम् इदानीं धनुः संधाय, बाणम् उपसंहरन्, तव शत्रुं निहन्तुं सिद्धः अस्मि।” काकुत्स्थस्य तेन वचनेन, सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सहितः, परमं हर्षं अनुभवन्, तुष्टः अभवत्। तदा हृष्टः सुग्रीवः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्रातरं प्रति, शत्रुत्वस्य यथार्थं कारणं कथयितुं आरब्धवान्। “शृणु, हे राम! मम ज्येष्ठभ्राता वाली, शत्रूणां विनाशकः, पितुः मम च पूर्वं सदा पूजितः। पितरि दिवं गते, मन्त्रिभिः सः ज्येष्ठः इति ज्ञात्वा, तं वानराणां नाथं राज्यस्य अधिपतिं च कृतवन्तः। सः पित्र्यं पितामह्यं च महद् राज्यं शास्ति स्म, अहं च सदा दासवत् नम्रः तस्य समीपे स्थितः। एकदा, मायावी नाम बलवान् असुरः, दुन्दुभेः ज्येष्ठः पुत्रः, स्त्रीहेतोः पूर्वं वालिना सह महद् वैरं कृतवान्। सः एकस्मिन् रात्रौ, सर्वे सुप्ताः सन्ति, किष्किन्धाद्वारे क्रुद्धः गर्जन् वालिनं युद्धाय आह्वयन् आगतः। भ्राता मे सुप्तः अपि तस्य भीषणं निनादं श्रुत्वा, सहसा तं सहनं न अशक्नोत्, शीघ्रं निर्गतः। क्रोधात् प्रेरितः सः महाबलः असुरश्रेष्ठं हन्तुं धावितवान्; मया स्त्रीभिः च तं निवर्तयितुम् प्रयत्नः कृतः, किन्तु सः सर्वान् उपेक्ष्य निर्गतः। अहम् अपि मित्रभावात् तेन सह आगतः। सः असुरः भयात् पलायमानः, आवां तं शीघ्रतरं अन्वधावाव; तस्मिन् काले चन्द्रः उदितः, पन्थानं प्रकाशयन्। सः असुरः शीघ्रं भूमौ महान् गुहां गृहीत्वा प्रविष्टः, तस्य द्वारे तिष्ठावः। शत्रुं गुहां प्रविष्टं दृष्ट्वा, वाली क्रोधेन आविष्टः, मम प्रति व्याकुलमनाः इदं वचनम् उक्तवान्—‘सुग्रीव, त्वं अद्य सावधानः गुहाद्वारे तिष्ठ; अहं प्रविश्य शत्रुं युद्धे हनिष्यामि।’ तस्य वचनं श्रुत्वा, अहं तं महाबलिनं याचितवान्; सः मां शप्त्वा पादेन गुहां प्रविष्टः। तस्मिन् प्रविष्टे, अहं संवत्सरं पूर्णं गुहाद्वारे स्थितः; एवं कालः व्यतीतः। तत्र भ्रातरं न दृष्ट्वा, स्नेहात् चिन्ताम् आपन्नः, मनसि भीतिम् अनुभवम्। ततः, दीर्घकालेन, तस्मात् गुहात् फेनिलं रक्तं निर्गतम् अपश्यम्; तेन अहं महान् शोकम् अनुभूतवान्। असुराणां निनादः मम कर्णे पतितः, किन्तु भ्रातुः स्वरं युद्धे अपि न शृणोत्। तैः लक्षणैः, तर्केण, भ्राता हतः इति निश्चित्य, गुहाद्वारं पर्वतसमानं शिलया पिधाय, निवृत्तः अस्मि।