महात्मनां यथावदात्मवद्भिः संयतात्मभिः स्थिरप्रेमभिः स्थिरधैर्यैश्च यथा त्वयि दृश्यते, तथा हि स्नेहः नित्य एव भवति। धर्मज्ञाः सत्पुरुषाः हि रजतं सुवर्णं वा शोभनानि भूषणानि वा, तेषु एकत्वं पश्यन्ति, न तु तेषां मध्ये भेदं कुर्वन्ति। सखा हेतोः, अनघ, जनाः धनं सुखं स्वदेशं च त्यजन्ति, यदा तादृशं स्नेहं पश्यन्ति। एवमुक्ते, रामः लक्ष्मणं च लक्ष्मीवतां प्राज्ञं च समीपस्थं दृष्ट्वा, सुग्रीवस्य सौम्यवचनानन्तरं प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति। ततः सुग्रीवः, रामं स्थितं महाबलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, तस्य विकचं चक्षुः सर्वतो वनं विचिक्षेप। अथ वानरपतिः, नातिदूरे शोभनपुष्पैः किंचित्पत्रैश्च विभूषितं भृङ्गैः शोभितं शालवृक्षं ददर्श। तस्य वृक्षस्य पत्रसमृद्धं शाखां एकां छित्त्वा, सुग्रीवः रामाय सस्नेहम् आस्तरयत्, ततो राघवेन सह उपाविशत्। तदनन्तरं, हनुमानपि तौ समुपविष्टौ दृष्ट्वा, स्वयम् अपि सौम्यभावेन लक्ष्मणं शालशाखायाः उपरि उपवेशयत्। रामः, सुखेन समुपविष्टः, शान्तसागरसमः, तस्मिन्श्रेष्ठे पर्वते शालपुष्पैः आवृते विराजमानः आसीत्। तदा प्रहृष्टः सुग्रीवः, सौम्यसुभाषितैः स्नेहपूर्णैः कम्पितस्वरेण रामं प्रीत्या अब्रवीत्— "अहं भ्रात्रा विवासितः, ऋश्यमूकमहापर्वते भयभीतः विचरामि; भार्या च मम हृता, महता दुःखेन पीडितः अस्मि। एवं भयवशात्, वन्ये चित्तविक्लवः, भ्रात्रा वालिना कृतदोषः, शत्रुत्वं प्राप्तवान् अस्मि, हे राघव। स वै वालिः सर्वलोकभीषणः, स एव मम भीतिः हेतुः; त्वं मम अनाथस्य अनुग्रहं कर्तुमर्हसि।" एवं सुग्रीवेण उक्तः, धर्मवित् धर्मनिष्ठः काकुत्स्थवंशसम्भवः रामः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच—"सखा हि सः यः उपकारं प्रत्युपकुर्यात्; प्रतिकूलं कृतवान् शत्रुरिह लक्षणम्। अद्यैव तव भार्याहरणं कृतवन्तं तम् अहं हनिष्यामि।" "इमे मम बलवन्तः तीक्ष्णाश्च शराः सुवर्णभूषिताः, कार्तिकेयवनसम्भूताः, तेजसा दीप्ताः। गृध्रपक्षधाराः, वज्रसन्निभाः, सुसंयुक्ताः तीक्ष्णाग्राश्च, कोपितसर्पसमाः। पश्य तव भ्रातरं शत्रुं वालिनामकं दुष्कृतिनं, शरैः विदारितं पर्वतभङ्गमिव विकीर्णम्।" एवं राघववचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः सेनापतिः अतुलां प्रीतिं प्राप्य, "साधु! साधु!" इति प्रहर्षेण व्याहरत्। "राम, मम दुःखेन अभिभूतः अस्मि; त्वं दुःखितानां शरण्यः। त्वां मित्रं मन्यमानः, अहं तव समीपे विलपामि। हस्तदानेन, वह्निसाक्षिकृत्य, त्वं मम सखा जातः; त्वं प्राणेभ्योऽपि प्रियः, सत्येन शपे। त्वां सखायं कृत्वा, अहं यथार्थं वदामि; मम अन्तःस्थितं दुःखं सदा मनः क्लिश्यति।" एवमुक्त्वा, स्नेहविह्वलः, अश्रुपूर्णलोचनः, कम्पितगद्गदस्वरः, स स्पष्टं वक्तुं न शशाक। किन्तु रामस्य सन्निधौ, सुग्रीवः धैर्येण सहसा उत्पन्नं अश्रुप्रवाहं निवार्य, नद्याः वेगमिव निगृह्य, स्थितः। अश्रूणि निगृह्य, सुन्दराणि लोचनानि मार्जयित्वा, दीर्घं निश्वस्य, प्रभामान् सुग्रीवः पुनः राघवमिदं वचः अवदत्— "पुरा, राम, वालिना स्वबलविक्रमात् मम राज्यात् निष्कासितः अस्मि; कटुवचनानि उक्त्वा, सः मां निर्बलमिव निर्गम्य अपाकरोत्। भार्या च मम प्राणेभ्योऽपि प्रिया, सः हृतवान्; सर्वे मित्राणि च तेन बद्धानि, कारागारे स्थापिता। स दुष्टात्मा मां नाशयितुम् अनेकानि उपायान् अकरोत्, हे राघव; तेन प्रेषितान् वानरान् अहं बहून् हत्वा। अतो, राघव, संशयात् त्वां अपि दृष्ट्वा न उपसर्पामि; हि भीतस्य सर्वत्र भीतिर्भवति। केवलं एते मम सखायः, हनुमत्प्रमुखाः, मया सह सन्ति; अतः महतीं आपदं अपि अहं सहनं समशक्नुवम्। एते स्नेहयुक्ता वानराः सर्वतः मां रक्षन्ति, यत्र यत्र गन्तव्यं, सदा मम सहचराः, यत्र यत्र स्थेयम्, तत्र तत्र सन्ति।" "एष, राम, संक्षेपतः उक्तम्; विस्तरं किम् उच्यते? ज्येष्ठभ्राता मे वालिः, बलशाली, स एव शत्रुः च भ्राता च। तस्य विनाशात्, दुःखं मम पश्चात् एव निवर्तिष्यते; तस्य विनाशे एव मम सुखं जीवितं च स्थितम्। एष, राम, दुःखस्य अन्तः, दुःखितेन मया उक्तम्; दुःखे वा सुखे वा, सखा सखायं एव शरणं गच्छति।" एवं श्रुत्वा, रामः सुग्रीवमिदं उवाच—"तव शत्रुत्वस्य यथार्थकारणं श्रोतुमिच्छामि। हि, वानर, शत्रुत्वस्य हेतुम् एकवारं श्रुत्वा, शीघ्रं कर्तव्यं चिन्तयिष्यामि, बलाबलयोः परीक्षया। तव अपमानं श्रुत्वा, मम कोपः हृदि वर्धते, वर्षाकाले सलिलवेग इव। निर्भयम् एव वद, यावत् अहं धनुः सञ्चारयामि; शरं सन्धानं कृत्वा, तव शत्रुः हतः एव।" इति काकुत्स्थस्य वचनेन, सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सह, अतुलां हर्षजं प्रीतिं प्राप्य, आनन्दवदनः, लक्ष्मणज्येष्ठभ्रात्रे शत्रुत्वस्य यथार्थकारणं कथयितुम् आरब्धवान्।