सुग्रीवः रामं रघुवंशसम्भूतं प्रीतिपूर्वकं सम्बोध्य उवाच— “हे रघुवंशश्रेष्ठ! अग्निसाक्षिकं तव मित्रत्वं प्राप्त्वा, स्वजनमित्रेषु सम्मानितोऽस्मि। अहं अपि तव योग्यः सहचरः, यथा यथा कालः गच्छति, तथा तथा त्वं मम गुणान् ज्ञास्यसि; किन्तु तव सन्निधौ स्वगुणान् वक्तुं न समर्थोऽस्मि। यथा त्वदादिषु महात्मसु आत्मसंयमिनः, स्नेहः स्थिरः, धैर्यं दृढं च भवति, हे आत्मसंयमिनां श्रेष्ठ! सुवर्णरजताभरणानि वा, साधवः तानि सत्सु अविभक्तानि इति मन्यन्ते। मित्रस्यार्थे, हे दोषरहित, जनाः धनं सुखं देशं च त्यजन्ति, यदि तादृशं स्नेहं पश्यन्ति।” ततः रामः लक्ष्मणं बुद्धिमन्तं लक्ष्मीसमेतं च पुरतः स्थित्वा, प्रियं वचनं भाषमाणं सुग्रीवं प्रत्युवाच— “एवमस्तु।” सुग्रीवः तत्र स्थितं रामं बलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, वनं सर्वतः चञ्चलदृष्ट्या निरीक्ष्य, समीपस्थं शालवृक्षं पुष्पैः शोभितं, अल्पपत्रैः अलङ्कृतं, मधुकृतैः रम्यम् अपश्यत्। तस्य वृक्षस्य एकं पत्रसमृद्धं शाखं छित्वा, सुग्रीवः रामाय प्रसार्य, राघवेण सह उपविवेश। हनुमान् तु तौ उपविष्टौ दृष्ट्वा, सौम्यं लक्ष्मणं अपि स्वच्छिन्नशालशाखायाम् उपवेशयत्। रामः सुखोपविष्टः, शान्तसागरसमः, तस्मिन उत्तमगिरौ शालपुष्पैः आवृतः आसीत्। ततः सुग्रीवः हर्षितः, रामं सौम्यैः शुभैः वाक्यैः, स्नेहविह्वलस्वरेण, प्रीतिपूर्वं उवाच— “अहं भ्रात्रा विहीनः, ऋष्यमूकमहागिरौ भयात् विचरामी, भार्या हृता, दुःखितः। भयात् व्याकुलचित्तः, भ्राता वालिना कृतदोषः, शत्रुत्वं प्राप्तवान्। वालिः सर्वलोकभीषकः, मम भीतेः कारणः; अनाथस्य मम त्वं अनुग्रहं कर्तुम् अर्हसि।” इत्युक्त्वा, श्रीकाकुत्स्थः धर्मवित् धर्मनिष्ठः च, सुग्रीवं प्रत्यस्मितं प्रत्युवाच— “मित्रः सः, यः उपकारं प्रत्युपकारेण पालयति; यः अहितं करोति, सः शत्रुत्वेन चिन्हितः। अद्यैव तव भार्याहरणं कृतं वालिनं हनिष्यामि। एते मम महाबलाः तीक्ष्णाः सुवर्णमण्डिताः कार्तिकेयवनसम्भूताः शक्तियुक्ताः शराः। गृध्रपक्षयुक्ताः वज्रप्रतिमाः, सुगन्धयुक्ताः, तीक्ष्णाग्राः, क्रुद्धसर्पवत्। पश्य तव भ्रातरं शत्रुं वालिनाम्, कृतपापं, शरैः विदारितं, पर्वतभङ्गवत् विकीर्णम्।” राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः सेनापतिः अतुलं हर्षं प्राप्य, “शुभम्! शुभम्!” इति उच्चैः प्राह। “राम! अहं शोकग्रस्तः; त्वं दुःखितानां आश्रयः; मित्रत्वं भावयित्वा, तव समीपं विलपामि। हस्तदानेन अग्निसाक्षिकं मित्रत्वं प्राप्तः; त्वं जीवनात् अपि प्रियः; सत्येन प्रतिज्ञामि। त्वां मित्रं कृत्वा, स्पष्टं वदामि; अन्तःस्थितः शोकः मनः नित्यं भारीकृतः।” इत्युक्त्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, स्नेहविह्वलस्वरः, उच्चैः वक्तुं न शशाक। रामसन्निधौ सुग्रीवः, साहसम् आश्रित्य, अश्रुप्रवाहं नदीव निरुद्ध्वन्। अश्रूणि निवार्य, सुन्दरं नेत्रं प्रक्षालय, दीर्घं निश्वस्य, तेजस्वी सुग्रीवः punar राघवम् उवाच। “पूर्वं, हे राम, वालिः मां स्वराज्यात् निष्कास्य, कठोरं वचनं ब्रुवन्, बलात् निर्गतवान्। सः मम प्राणात् अपि प्रियां भार्यां हृतवान्; सर्वे मित्राणि तेन बद्धानि, कारागारे स्थापितानि। सः दुष्टहृदयः मां नष्टुं बहुधा प्रयत्नं कृतवान्; तेन प्रेषितान् बहून् वानरान् मया हतान्। तस्मात्, हे राघव, संशयात्, त्वां दृष्ट्वा अपि न समीपं गच्छामि; भयात् सर्वे भीताः। केवलं एते मम सहचराः, हनुमत्प्रमुखाः, मया सह सन्ति; अतः, महादुःखितोऽपि, अद्य जीवितुं समर्थोऽस्मि। एते स्नेहपूर्णा वानराः सर्वतः मां रक्षन्ति, गन्तव्ये सदा सगच्छन्ति, स्थाने स्थाने मया सह तिष्ठन्ति। एष, हे राम, संक्षेपः; विस्तरः किम् उच्यते? ज्येष्ठः भ्राता वालिः, बलविक्रमप्रसिद्धः, शत्रुश्च भ्राता च। तस्य विनाशे, दुःखं केवलं पश्चात् नष्टं स्यात्; सुखं जीवितं च तस्य पतने आश्रितम्। एष, हे राम, दुःखान्तः, दुःखितेन यथा उक्तः; दुःखसुखयोः मित्रः मित्रं शरणं गच्छति।” एवं वचनं श्रुत्वा, रामः सुग्रीवं उवाच— “शत्रुत्वस्य यथार्थं कारणं श्रोतुम् इच्छामि। हे वानर, यदा शत्रुत्वस्य कारणं श्रोत्स्यामि, तदा बलाबलम् विचिन्त्य शीघ्रं कार्यं करिष्यामि। तव दुःखं श्रुत्वा मम कोपः वर्धते, हृदि वर्षकाले जलप्रवाहवत्। निर्भयम्, स्पष्टं वद; अहं धनुः सन्दधामि; शरः सज्जः; तव शत्रुः विनष्टः इव।