रामः, अश्रुपूरितेक्षणः, सौमित्रिम् उपविशन्तम् समीपे दृष्ट्वा, दुःखसागरमग्नः शोकार्तः विलपितुम् आरब्धवान्। स सान्त्वयनिदानम् इदं लक्ष्मणम् उवाच—“पश्य, लक्ष्मण, एषा वैदेह्या उपर्युत्सृष्टा वासो भूषाणि च, या रावणेन ह्रियमाणा भूमौ पतितानि। नूनम् एष भूषणम् सीतया गच्छन्त्या तृणाङ्कुरेषु क्षिप्तम्, तस्य रूपात् एवं प्रतीतिर्मम जायते।” एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः प्रत्युवाच—“नाहम् अङ्गदौ न च कुण्डले जानामि; पादाभिवन्दनाभ्यासात् तु नूपुरौ एव वेद्मि।” ततः राघवः सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“सुग्रीव, कथय, कस्यां दिशि त्वं तां राक्षसेन भीमरूपेण हृतां मम प्रियतमाम् अपश्यः? सः राक्षसः कुतः निवसति, येन अहम् अतीव दुःखम् अनुभूतः? तस्मात् सर्वान् राक्षसान् नाशयिष्यामि। मैथिलीम् अपहरन् मां च कोपयन्, सः निश्चितम् आत्मनः मृत्युं द्वारम् उद्घाटितवान्। या मम प्रिया वनात् निशाचरेण दुःखिता हृता, तं शत्रुम् अद्य मे कथय, येन तम् यमसदनम् प्रेषयिष्यामि।” एवम् उक्ते, सप्तमः सर्गः आरभ्यताम् इति श्रूयते। शोकपरायणस्य रामस्य वचः श्रुत्वा, वानरः सुग्रीवः कृताञ्जलिः अश्रुपूरितगद्गदवाचा इदं वचनम् उवाच—“नाहम् तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य स्थानं न शक्तिं न बलं न वंशं जानामि। किं तु, त्वं शत्रूनाम् अपहर्ता, अहम् एव सत्यं व्रवे—शोकम् उत्सृज्य मैथिलीम् पुनः प्राप्तुम् अहम् यत्नं करिष्यामि। रावणम् अनुचरैः सह हत्वा, आत्मवीर्यं तर्पयित्वा, त्वं शीघ्रं तुष्टो भविष्यसि। पर्याप्तं खलु एषः विषादः; स्ववीर्यं स्मर। त्वद्विधस्य मनसः चपलता न शोभते। अहम् अपि भार्यावियोगेन महान् व्यसनम् अनुभूय, न एवं शोचामि, न च धैर्यं मुञ्चामि।” “उत्पन्नम् एतत् अश्रुबिन्दून् धैर्येण निगृह्यताम्; त्वम् आर्येण स्थित्या न च धैर्यं विसृज। विपत्तौ, क्लेशे, भीते, प्राणान्ते वा, स्वबुद्ध्या मन्यमानः धृतिमान् न निमज्जति। यः तु मूढः सदा दुर्बलताम् अनुवर्तते, सः दुःखसागरम् इव नौका जलभारात् निमज्जति। कृताञ्जलिः अहम् त्वां स्नेहात् प्रार्थये—स्वबलम् आश्रित्य, शोकाय स्थानं मा ददाः। शोकानुवर्तिनां न कदापि सुखम्, तेजः च ह्रियते; तस्मात् मा शोच। शोकाभिभूतस्य जीवितम् अपि अनिश्चितम्; तस्मात् हे नृप, शोकं त्यक्त्वा केवलम् धैर्ये स्थितः भव। मित्रभावात् एतानि वचनानि ब्रवीमि, न तु उपदेशाय; स्नेहम् आदाय त्वम् मा शोच।” एवं सुग्रीवेण मधुरवाक्यैः सान्त्वितः राघवः वस्त्रान्तेन अश्रुपूरितं मुखम् अपिहितवान्। सुग्रीवस्य वचनेन स्वभावम् पुनः प्राप्तः काकुत्स्थः सुग्रीवम् आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच—“यत् प्रियहितं मित्रेण कर्तव्यं, यत् युक्तं च, तत् त्वया कृतम्, सुग्रीव। अद्य अहम् स्वभावम् पुनः प्राप्तः, त्वया सान्त्वितः; दुःखकाले एवम् इदृशः सखा दुर्लभः। किं तु, त्वम् मैथिल्या अन्वेषणाय, तस्य च क्रूरस्य रावणस्य, यत्नः कर्तव्यः। मया यत् कर्तव्यम्, तत् त्वया स्वच्छन्देन उक्तव्यम्; यथा वृष्टिकाले सस्ये सर्वम् समृद्धिम् आप्नोति, तथा ते कार्ये सिध्यन्तु। अहम् यानि गर्वात् उक्तवान्, तानि त्वम् वानरश्रेष्ठ सत्यतया गृहाण। न कदापि असत्यं मया उक्तम्, न च भविष्यति; एतत् सत्येन शपे।” ततः सुग्रीवः प्रमुदितः वानरमन्त्रिभिः सहितः राघवस्य वचनम् प्रतिज्ञां च श्रुत्वा, हृष्टचित्तः अभवत्। एवं तौ नरवानरौ परस्परम् अभिलषितदुःखसुखम् उपगूढभावौ, अन्योन्यस्य हृदयम् अनुगुणम् आलापयामासतुः। नृपतेः वचः श्रुत्वा, वानरसत्तमः सुग्रीवः हृदयेन कार्यम् सिद्धम् इव मन्यते स्म। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र सुग्रीवः परमप्रीतः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठं वीरं रामम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“सत्यं, अहम् विशेषतः देवैः अनुगृहीतः, न संशयः, यतः त्वम् गुणसम्पन्नः मम मित्रम् अभवः। त्वया सह, दोषरहित, स्वर्गराज्यं अपि साध्यं स्यात्; किं पुनः मम राज्यस्य उल्लेखः, नृपते? अतः बन्धुषु मित्रेषु च अहम् आदृतः, रघुनन्दन, यतः सखा मे त्वं रघुकुलसम्भवः, अग्निसाक्षिकः। अहम् अपि तव योग्यः सखा, त्वम् च मां शनैः ज्ञास्यसि; स्वगुणान् तु तव सन्निधौ अहम् वक्तुं न शक्नोमि।