रामः पुनः पुनः तान् उत्तमान् भूषणान् हृदि स्थापयन्, दीर्घं निःश्वस्य, कोपितः सर्पः बिलमध्ये यथा, तथा श्वासं मुमोच। तस्य नेत्राभ्यां अश्रूणि अविरतधारया स्रवमाणानि, सुमित्रानन्दनं समीपस्थं दृष्ट्वा, दुःखितः रामः विलपितुम् आरब्धवान्। सः लक्ष्मणं प्रति उवाच—“पश्य लक्ष्मण, एषा उत्तरीया एते च भूषणानि, वैदेह्या राक्षसेन ह्रियमानया भूमौ निक्षिप्तानि। नूनम् एतद् भूषणं सीतया हर्यमाणया तृणैः समाच्छादितायां पृथिव्याम् पतितम्; तस्य रूपात् तथा ज्ञायते।” एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः प्रत्युवाच—“नाहं केयूरौ जानामि, न च कुण्डले।” “पदाभिवन्दनाभ्यासेन तु नूपुरौ एव अहम् अभिजानामि,” इति सुमित्रानन्दनः अवदत्। ततः राघवः सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“सुग्रीव, ब्रूहि, राक्षसेन भीमरूपेण हृतां मम प्रियतमां कान्यां दिशि दृष्टवान्? सः राक्षसः, येन अहं महता दुःखेन पीडितः, कुत्र वसति? तस्य हेतोः अहं सर्वान् राक्षसान् विनाशयिष्यामि। मैथिलीं हृत्वा मां च रुषितं कृत्वा, सः नूनं स्वस्य मृत्युद्वारं उद्घाटितवान्। रजनीचरः सः राक्षसः, या मम प्रिया वनात् हृता, तस्य शत्रोः नाम अद्य मे कथय, येन तम् यमसादनं प्रेषयिष्यामि।” एतस्मिन् काले सप्तमः सर्गः आरभ्यते। दुःखार्तेन रामेण एवम् उक्तः सुग्रीवः, कपिः, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूर्णया वाचा इदं वचनम् अब्रवीत्—“न अहं तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य वासस्थानं जानामि, न च तस्य शक्तिं, न वीर्यं, न कुलं तस्य दुष्टात्मनः। किन्तु अहं त्वां सत्येन आश्वासयामि, शत्रूनां संहरणकर्तरं त्वां, शोकेन त्यज; यथा मैथिली पुनः प्राप्स्यसि, तथा अहं प्रयतिष्ये। रावणं तस्य च अनुचरान् हत्वा, स्ववीर्यं प्रीतिं च प्राप्य, शीघ्रं त्वां तुष्टं करिष्यामि। एषः व्यसनः अलम्; स्ववीर्यं स्मर। त्वद्विधस्य चित्तस्य चापल्यम् न उचितम्। मम अपि भार्यावियोगेन महद् दुःखम् जातम्, तथापि अहं न एवं शोचामि, न च धैर्यं जहामि। उद्भूतान्यश्रूणि धैर्येण निगृह्णीयाः; आर्यस्य धैर्यं क्षमां च न परित्यजेत्। आपदि, क्लेशे, भीते, प्राणान्ते वा, स्वबुद्ध्या निश्चलः पुरुषः न आपद्यते। मूढः तु नित्यं दुर्बलतां सेवमानः, निरुपायः शोकसागरं यथा नौः निमज्जति, तथा निमज्जति। अञ्जलिं कृत्वा, स्नेहेन त्वां याचामि—स्वबलं आश्रित्य, शोके स्थानं मा ददः। शोकेन न कश्चित् सुखम् आप्नोति; वीर्यं चास्य ह्रियते; मा शोचः। शोकेन आक्रान्तस्य जीवितं अपि अनिश्चितम्; तस्मात् राजन्, शोके त्यक्त्वा केवलं धैर्यं आश्रय। मित्रभावात् एतानि वाक्यानि ब्रवीमि, न शिक्षया; सख्यं मान्यं कृत्वा, त्वं मा शोचः।” सुग्रीवेण मधुरैः वाक्यैः सान्त्वितः, राघवः वस्त्रान्तेन अश्रुपूर्णं मुखं ममार्ज। सुग्रीवस्य वाक्यैः स्वभावं पुनः प्राप्य, काकुत्स्थः तम् अङ्के समालिङ्ग्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—“यद् मित्रेण प्रियहितेन कर्तव्यं, यत् युक्तं, तत् त्वया कृतम्, सुग्रीव। अद्य तव सान्त्वनात् अहम् आत्मानं पुनः प्राप्य सान्त्वितोऽस्मि; मित्रम् एवं काले दुर्लभम्। त्वं तु मैथिलीं, तं च दुष्टात्मानं रावणं, यथाशक्ति अन्वेष्टुम् अर्हसि। मया यत् कर्तव्यं, तत् त्वया मुक्तहृदया उक्तव्यम्; वृष्टिकाले सस्यवत् सर्वं ते सम्पद्येत। मया यानि गर्वात् उक्तानि, कपिशार्दूल, तानि तत्त्वेन गृहाण। न अहं कदापि अनृतं उक्तवान्, न च वदिष्यामि; एतत् प्रतिजाने, सत्येन शपे।” सुग्रीवः तु तेन राघवस्य वचनेन, विशेषतः प्रतिज्ञया, हृष्टः स्वसैन्यैः सहितः तानि वाक्यानि शुश्राव। एवं तौ नरकपि, स्नेहेन समन्वितौ, परस्परं सुखदुःखानि समं सञ्चिन्तयताम्। नरश्रेष्ठस्य तस्य वाक्यानि श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठः कार्यं हृदि निधाय, सिद्धमिव मन्यते स्म। अथ श्रूयताम् अष्टमः सर्गः श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे। तदा सुग्रीवः, राघवस्य तैः वाक्यैः अत्यन्तं प्रहृष्टः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठं भ्रातरं प्रति उवाच—“सत्यं देवैः अहम् विशेषतः अनुगृहीतः, न संशयः, यतः त्वं गुणसम्पन्नः मम मित्रम् अभूत्। हे अनघ, तव साहाय्येन स्वर्गराज्यमपि प्राप्येत; किं पुनः मम राज्यस्य? अतः स्वबन्धुसु मित्रेषु च, रघुनन्दन, अहम् आदृतः, यतः अग्निसाक्षिकं रघुवंशसम्भूतं त्वां मित्रम् अलभे।