रामः सीतायाः प्रेम्णा सम्भूतैः अश्रुभिः अभिभूतः, “हा प्रिये!” इति विलप्य, धैर्यं जहाति स्म, भूमौ च पतितः। सः पुनः पुनः तान् उत्तमान् भूषणान् हृदि स्थापयन्, दीर्घं निश्श्वस्य, विवरस्थः कोपितः सर्प इव, दुःखेन आकुलः। अनवरतं अश्रुपातं कुर्वन्, रामः समीपस्थं सौमित्रिं दृष्ट्वा, शोकसन्तप्तः विलपितुम् आरब्धवान्। सः लक्ष्मणम् उवाच—“पश्य, लक्ष्मण! एषा उत्तरीया, एते च भूषणानि, या वैदेह्या रक्षसा ह्रियमाणया भूमौ क्षिप्तानि। नूनं एतद् भूषणं सीतया ह्रियमाणया तृणशय्यायाम् अपाति; रूपेण तद् दृश्यते।” रामेण एवं उक्तः लक्ष्मणः प्रत्युवाच—“नाहं कटकानि जानामि, न अपि कुण्डलयोः परिचयं मम अस्ति; किन्तु नित्यं पादाभिवन्दनात् नूपुरौ एव वेद्मि।” ततः राघवः सुग्रीवम् उद्दिश्य वाक्यम् अब्रवीत्—“सुग्रीव, कस्यां दिशि त्वं द्रष्टवान् मम प्रियतमाम्, या भीषणरूपेण राक्षसेन हृता?” पुनः सः पप्रच्छ—“क्व सः राक्षसः वसति, येन मम महद् दुःखम् उपनतम्? तस्मात् अहम् सर्वान् राक्षसान् नाशयिष्यामि। मैथिलीं हृत्वा मां च कोपयित्वा, सः निश्चितं स्वमृत्यवे द्वारम् उद्घाटितवान्। या मम प्रिया वनात् तेन निशाचरेण पीडिता हृता, सः शत्रुः कः इति अद्य मे कथय, कपिश्रेष्ठ, यं अहम् यमसदनं प्रेषयिष्यामि।” एवम् उक्ते, सप्तमः सर्गः श्रोतव्यः इति सूच्यते। शोकसन्तप्तेन रामेण उक्तः सुग्रीवः, कपीन्द्रः, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूरितकण्ठः, इदं वचनम् उवाच—“नाहं तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य वासस्थानं जानामि, न च तस्य शक्तिं, न वीर्यम्, न च तस्य कुलम्। किन्तु सत्यम् प्रतिजाने—शत्रुनाशन! शोकम् उत्सृज्य, अहम् यथाशक्ति प्रयतिष्ये यथा त्वं मैथिलीं पुनः प्राप्नुयाः। रावणं च तस्य च अनुचरान् हत्वा, स्ववीर्यं संपूज्य, त्वां शीघ्रं तुष्टं करिष्यामि। पर्याप्तं एषः क्लेशः; स्वशौर्यं स्मर। एषा चित्तस्य चपलता तव न उचितम्। अहम् अपि स्वदारवियोगात् महत् दुःखम् अनुभूतवान्, तथापि अहम् न एवं शोचामि, न च धैर्यं जहामि। उद्गताश्रूणि धैर्येण निगृह्य, त्वम् आर्यधर्मं क्षमां च न उत्सृज्याः। आपदि, क्लेशे, भीते, प्राणान्तके वा, स्वबुद्ध्या विचिन्त्य स्थितः न पतति। यो हि मूढः सदा दुर्बलतां अनुवर्तते, सः अनाथः दुःखसागरं इव नौका जलभारात् निमज्जति। अञ्जलिं कृत्वा, स्नेहात् त्वां याचामि—स्वबलं आश्रित्य, शोके स्थानं मा ददाः। शोकेन अनुवर्तिनः न कदापि सुखम् आप्नुवन्ति; तेषां तेजः अपि ह्रियते। त्वं शोकेन न अनुवर्तव्यः। शोकेन अभिभूतस्य जीवितं अपि अनिश्चितम्; तस्मात् हे नृप, शोकं त्यक्त्वा केवलं धैर्यं आश्रय। वयम् मित्रभावेन एतानि वाक्यानि ब्रूमः, न तु उपदेशेन; सख्यं पूज्य, त्वं शोकेन न अनुवर्तव्यः।” एवं सुग्रीवेण मधुरैः वाक्यैः सान्त्वितः राघवः वस्त्रान्तेन अश्रुपूर्णं मुखं ममार्ज। सुग्रीववाक्यैः स्वभावं पुनः प्राप्तः काकुत्स्थः सुग्रीवं परिष्वज्य इदं वचनम् उवाच—“यद् युक्तं प्रियहितं मित्रेण कर्तव्यं, तत् त्वया कृतं, सुग्रीव। अद्य तव सान्त्वनात् अहम् स्वभावं पुनः प्राप्तः अस्मि, सखे; एषः सखा दुर्लभः, विशेषतः एतेषु कालेषु। किन्तु त्वया सर्वशः प्रयत्नः कर्तव्यः मैथिल्याः अन्वेषणे, च तस्मिन् क्रूररूपे दुष्टचित्ते रावणे च। यत् यत् मया कर्तव्यं, तत् त्वया स्वेच्छया उक्तव्यम्; यथा वृष्टिकाले समृद्धे क्षेत्रे, सर्वं ते सफलं भविष्यति। यानि च वाक्यानि अहम् गर्वात् उक्तवान्, कपिशार्दूल, तानि त्वया सत्यमेव अवगन्तव्यानि। न कदापि मया मिथ्या उक्तं, न च भविष्यति; एतत् प्रतिजाने, सत्यम् एव साक्षी।" ततः सुग्रीवः, प्रसन्नः, कपिमन्त्रिभिः सह राघवस्य वचनानि विशेषतः तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा, हृष्टः अभवत्। एवं तौ नरकपि, स्नेहेन संलग्नौ, परस्परं सुखदुःखानि उक्तवन्तौ, अन्योन्यं तुल्यभावं प्राप्नुताम्। महात्मनः तस्य नरपतिवचः श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठः कार्यं कृतकृत्यम् इव हृदि मन्यमानः, तं कार्यम् अवगच्छत्। इदानीं श्रीवाऽल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः श्रोतव्यः। सुग्रीवः, तैः वचोभिः महता हर्षेण तुष्टः, सः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठं वीरं प्रति इदं वचनम् उवाच—“सत्यं, अहम् विशेषतः देवैः अनुगृहीतः अस्मि—नात्र संशयः—यः त्वं गुणसम्पन्नः मम मित्रं जातः। निःसन्देहं, निष्पाप, तव साहाय्येन स्वर्गराज्यमपि प्राप्येत; किं पुनः मम राज्यस्य उल्लेखः, नाथ?