हनुमता विवेकेन निःसंशयं ज्ञातं यत् सा मैथिली एव, यतः सः दुष्कृत्यरतः राक्षसः तां हरन्तं मया दृष्टः। सा रावणस्याङ्के पतिता, महोरगपत्नीव, 'राम! राम!' 'लक्ष्मण!' इति उच्चैः क्रोशन्ती विलपन्ती च दृष्टा। सा मां पर्वतशिखरे स्थितं दृष्ट्वा, स्वं उत्तरीयं शुभानि च भूषणानि भूमौ अपातयत्। तानि भूषणानि उत्तरीयं च वयं स्वयम् आदाय सुरक्षितवन्तः, तानि अहं आनयिष्यामि, त्वं तानि विज्ञातुमर्हसि, हे राघव। सुग्रीवेण एवमुक्तः रामः स्नेहेन प्रत्युवाच—'बन्धो, शीघ्रं तानि आनय, किमत्र विलम्ब्यसे?' इति। ततः सुग्रीवः राघवस्य प्रियं कर्तुम् आकाङ्क्षन् पर्वतस्य गहनं गुहां शीघ्रं प्रविवेश। सः कपिः उत्तरीयं भूषणानि च आदाय रामाय दर्शयन् 'पश्यैतानि' इति अवदत्। तानि भूषणानि उत्तरीयं च गृहीत्वा रामः बाष्पगद्गदगिरः, प्रच्छन्नचन्द्रमिव नीरजले, शोकवेगेन संवृतः। सीतायाः स्नेहजैर्बाष्पैः परिभूतः, 'हा प्रिये!' इति विलपन्, स्वधैर्यं विहाय भूमौ पतितः। सः उत्तमाणि भूषणानि हृदि पुनः पुनः स्थापयन्, दीर्घं निश्वस्य, कोपितः सर्प इव गुहायाम्, बाष्पपूरितलोचनः अभवत्। रामः सौमित्रिं समीपस्थितं दृष्ट्वा, अश्रुप्रवाहेण क्लान्तः, दुःखितः विलपितुम् आरब्धवान्—'पश्य लक्ष्मण, एतद् उत्तरीयं एतानि च भूषणानि, या वैदेही राक्षसेन ह्रियमाणा भूमौ अपातयत्। नूनं एतद् भूषणं तया सीतया हर्यमाणया तृणमय्यां भूमौ पातितम्, यतः तस्य रूपं तथा दृश्यते।' एवमुक्तः रामेण लक्ष्मणः प्रत्युवाच—'नाहं केयूरौ न च कुण्डले जानामि, किन्तु नित्यं पादाभिवन्दनात् नूपुरौ अवगच्छामि।' ततः राघवः सुग्रीवमिदम् उवाच—'सुग्रीव, कस्मिन् देशे मम प्रिया तेन भीमरूपेण राक्षसेन हृता दृष्टा? सः राक्षसः कुत्र वसति, येन मम महद् दुःखं कृतम्? तस्य कारणेन अहं सर्वान् राक्षसान् विनाशयिष्यामि। मैथिलीं हृत्वा मां रोषयित्वा तेन नूनं स्वस्य मृत्युर्द्वारं उद्घाटितम्। या मे प्रिया वनात् तेन निशाचरेण पीडिता हृता, सः शत्रुः कः, येन अहं यमसदनं प्रेषयिष्यामि, तद् अद्य मे वद, हे कपिश्रेष्ठ।' एवं शोकसन्तप्तेन रामेण उक्तः सुग्रीवः, अञ्जलिं कृत्वा, बाष्पगद्गदया वाचा इदं वचनम् उवाच—'नाहं तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य वासस्थानं न च सामर्थ्यं, वीर्यं, कुलं वा जानामि। किन्तु अहं सत्यम् प्रतिजाने, हे रिपुघ्न, त्वं शोकं त्यज; यथा त्वं मैथिलीं पुनः प्राप्नुयाः, तथा मया यत्नः क्रियते। रावणं तस्य च अनुचरान् हत्वा, स्वबलं संतोष्य, त्वं शीघ्रं तुष्टो भवेत्येतत् साधयिष्यामि। एषः व्यसनस्य परिमार्गः पर्याप्तः, स्वबलं पुनः स्मर; त्वद्विधस्य चित्तचपलता न शोभते। अहम् अपि स्वदारवियोगदुःखेन पीडितः, न तु एवं शोचामि, न च धैर्यं त्यजामि।' 'उत्पन्नं बाष्पं धैर्येण निगृह्य, त्वं क्षात्रं धैर्यं च न त्यजेत्। क्लेशे, आपदि, भीते, प्राणान्ते वा, यः आत्मना विचिन्त्य स्थितः, सः न निमज्जति। यः तु मूढः सर्वदा दुर्बलतां अनुसरति, सः अनवशः शोके निमज्जति, नौरिव जलभरिते।' अञ्जलिं कृत्वा स्नेहेन प्रार्थयन् सुग्रीवः पुनरुवाच—'स्वबलम् आश्रित्य, शोके स्थानं मा ददाः। ये शोकेन अनुवर्तन्ते, तेषां न किञ्चित् सुखं, तेजोऽपि ह्रियते; अतः त्वं न शोचितुम् अर्हसि। शोकेन आक्रान्तस्य जीवितमपि अनिश्चितम्; तस्मात् नृप, शोकेन त्यक्त्वा केवलं धैर्ये स्थितः भव।' 'मित्रभावात् एतानि वचनानि उक्तानि, न तु उपदेशाय; सख्यं मान्यं कृत्वा त्वं न शोचेत्।' इत्येवं सान्त्वनवचोभिः सुग्रीवेण राघवः सान्त्वितः, वस्त्रान्तेन बाष्पपूरितं मुखं मार्जयामास। सुग्रीवस्य वचोबलात् स्वभावं पुनः प्राप्तः सः काकुत्स्थः सुग्रीवं आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच—'या मित्रेण प्रियहितेन कर्तव्या, सा युक्ता कृतार्था च त्वया कृताऽसि, हे सुग्रीव। अद्य पुनः स्वभावं प्राप्तः अहं त्वया सान्त्वितः, मित्र, दुःखकाले तादृशः सखा दुर्लभः।' 'अतः सर्वतो यत्नः कार्यः मैथिल्याः अन्वेषणे, तथा क्रूरदुष्टात्मनः रावणस्य च। मया यत् कर्तव्यम्, तत् त्वं मुक्त्वा वद; यथा वर्षे समृद्धे क्षेत्रे सर्वम् अभिवृद्धिं गच्छति, तथा ते सर्वं सिद्ध्येत्। येन मद्गर्वितानि वचनानि उक्तानि, हे कपिसिंह, तानि त्वं सत्यमेव मन्यस्व।