सुग्रीवः तदा राघवं नरसिंहम् उवाच—"भगवन्, तव प्रसादात् प्रियतमा च राज्यं च पुनः प्राप्नुयाम्। त्वं नराधिप, मम रिपोः प्रति एवं कुरु, यथा सः पुनः कदापि ज्येष्ठभ्रातरं न बाधते।" सग्रामे सुग्रीवस्य रामस्य च सौहार्दे, सीता, वानरपतिः, रजनीचराश्च—सर्वेषां पद्मसुवर्णवह्निसदृशनेत्राणां कम्पनं समं जातम्। शृणु भूयः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः प्रवर्तते। तत्र पुनः प्रमुदितः सुग्रीवः रघुवंशवर्धनं राघवम् अवदत्—"एष मन्त्रिसत्तमः हनूमान् त्वां सर्वं कथयिष्यति।" हनूमान् तव आगमनस्य कारणं जानाति, यः त्वं लक्ष्मणेन सह अरण्ये वससि। "तव भार्या मैथिली जनकात्मजा राक्षसेन हृता; त्वत्तः पृथक् सा लक्ष्मणेन सह रुदती। अवसरं प्रतीक्ष्य तेन राक्षसेन जटायुः गृध्रः हतः। तव भार्याहरणेन त्वं एतेन शोकस्य विषये नीतः। शीघ्रं त्वं भार्यावियोगसम्भूतात् शोकार्णवात् विमुक्तः भविष्यसि; अहं ताम् अन्वेष्य हरिष्यामि, यथा नष्टं वेदम् आप्नोति कश्चन।" "श्रृणु राघव, मद्वचनानि सत्यं जानिहि; सा तव भार्या न देवानाम्, नापि असुराणां, नापि इन्द्रस्यापि क्षपयितुं शक्या। त्वं महाबाहो, तव भार्या विषसंयुक्तमन्नवत् अस्पृश्या; त्वं शोकार्तिम् उत्सृज्य, तां प्रियताम् अहम् आनयिष्यामि। अनुमानतः निःसंशयं जानामि सा मैथिली; अहं तां राक्षसेन दुष्कर्मणा ह्रियमानां दृष्टवान्।" "सा, रावणस्य अङ्के विक्रन्दमानं, 'राम! राम!' 'लक्ष्मण!' इति उच्चैः क्रोशन्ती, भुजगपत्नीव व्यथिता। मां पर्वतस्य शृङ्गे स्थितं दृष्ट्वा, सा उत्तरीयं शुभानि भूषणानि च न्यस्यावपत। तानि भूषणानि तेन उत्तरीयेण सह अस्माभिः गृहीतानि; तानि अहम् आनयिष्यामि, त्वं तानि अभिजानीयाः।" एवं श्रुत्वा रामः सुग्रीवम् अनुकूलवदनं अब्रवीत्—"व्रज शीघ्रं, सखे, किम् विलम्बसे?" सुग्रीवः ततः शीघ्रं गिरिगुहां प्रविश्य, राघवस्य प्रियकारणाय, उत्तरीयं तानि भूषणानि च आदाय, रामाय दर्शयन् उवाच—"पश्यैतानि।" रामः उत्तरीयं शोभनानि भूषणानि च गृहित्वा अश्रुपूरितगद्गदया वाचा, शशांक इव तिमिरावृतः, मूर्च्छितः। सः सीताप्रेम्णा अश्रुभिः संतप्तः, "हा प्रिये!" इति उच्चैः विलप्य, धैर्यं विसृज्य, भूमौ पतितः। उत्तमभूषणानि हृदि पुनः पुनः उपगृह्य, दीर्घं निश्वस्य, विवरस्थसर्प इव सः श्वसन्। अश्रूणां निर्बन्धेन राघवः सौमित्रिं समीपे पश्यन्, शोकसन्तप्तः विलपितुम् आरब्धवान्—"पश्य लक्ष्मण, एतद् उत्तरीयं एतानि च भूषणानि, या वैदेह्या राक्षसेन ह्रियमानया भूमौ निपातितानि। नूनम् एतत् भूषणं सीतया हर्यमाणया तृणभूमौ पतितम्; तस्य रूपं तथा दृश्यते।" एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः उवाच—"नाहं कीर्तिकाः न च कुंडलानि जानामि; किं तु नित्यं पादाभिवन्दनात् नूपुरौ जानामि।" ततः राघवः सुग्रीवम् अपृच्छत्—"कस्मिन देशे, सुग्रीव, त्वं मम प्रियां दृष्टवान्, या भीषणरूपेण राक्षसेन हृता?" "क्व स राक्षसः वसति, येन मम महद् दुःखम् उपनतम्? तस्मात् सर्वान् राक्षसान् अहं नाशयिष्यामि। मैथिलीं हृत्वा माम् अमर्षयित्वा, सः निश्चितम् स्वमृत्युद्वारं उद्घाटितवान्। या मम प्रिया वनात् रजनीचरः तया पीडितया हृता, तं शत्रुं मम वद, येन अहम् तम् यमक्षयम् प्रेषयिष्यामि।" अथ सप्तमः सर्गः आरभ्यते। शोकसंतप्तेन रामेण एवमुक्तः सुग्रीवः, कपीन्द्रः, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूरितगद्गदया वाचा प्रोवाच—"नाहं तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य स्थानं न जानामि, न च तस्य बलम्, न विक्रमम्, न कुलं तस्य पापकर्मणः।" "परन्तु, त्वं रिपुघ्न, अहम् एव सत्यम् प्रतिजाने; त्वं शोकार्तिम् त्यज, मैथिलीं पुनः प्राप्स्यसि, अहम् यत्नं करिष्यामि। रावणं तस्य च अनुचरान् हत्वा, स्वबलं सम्प्रसाध्य, त्वं शीघ्रं तुष्टिं यास्यसि।" "त्यजेदानीम् एतां दुर्बलताम्; स्वबलं स्मर। एषा चित्तस्य चपलता त्वत्तुल्यस्य न शोभते। अहम् अपि भार्यावियोगेन महद् दुःखं प्राप्तवान्, न तु एवं शोकं करोमि, न च धैर्यं त्यजामि।" "त्वं च, उद्गतां अश्रुधारां धैर्येण निगृह्य, आर्याणां युक्तां स्थितिम् उत्सृज्य न कर्तव्या। आपद् दुःखभयेष्वपि, प्राणान्तेऽपि, स्वबुद्ध्या विचिन्त्य स्थितः न निमज्जति।" "यः तु मूढः सदा दुर्बलताम् अनुगच्छति, सः किञ्चित् शक्तिहीनः जलस्थः नौरिव शोकसागरे निमज्जति।" एवं कृत्वा अञ्जलिं स्नेहान्वितः सुग्रीवः रामं प्रार्थयामास—"स्वबलम् आश्रित्य, शोकार्तिम् न देहि।