रामः कौशिकं महर्षिं विनयेन पप्रच्छ—“भगवन्, सर्वं ज्ञातुमिच्छामि। एष आश्रमः कस्य, यत्र ते ब्रह्मघ्नाः पापिनः दुष्टाः आगतवन्तः? तव यज्ञस्य विघ्नाय, महर्षे, ते दुरात्मानः आगतवन्तः। भगवन्, किमस्य स्थलं, यत्र तव यज्ञविधिः क्रियते?” ततः श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकोनत्रिंशसर्गस्य कथा आरभ्यते। रामः अपरिमितं विष्णुं पृष्टवान्, तदा तेजस्वी विश्वामित्रः विस्तरेण कथयितुमारभत। “राम महाबाहो, एष स्थले देवैः पूजितः विष्णुः युगान्यनेकानि वर्षाणि च अत्र स्थितवान्। ततः कश्यपः, अग्निसमानतेजाः, अदित्या सह तेजसा प्रकाशमानः अभवत्। स भगवतः सह सहस्रवर्षपर्यन्तं दिव्यव्रतं सम्पूर्ण्य, वरदं मधुसूदनं स्तुतवान्। कश्यपः उवाच—‘तपसा तपस्वी, तपःसमूहः, तपःस्वरूपः, तपःमयः त्वां अहं पश्यामि। तव देहे समग्रं जगत् पश्यामि; अनादि, अनिर्वचनीयः त्वं; अहं तव शरणं प्राप्तवान्।’ हरिः तुष्टः कश्यपं पापमुक्तं उवाच—‘वरं वृणु, शुभं ते भवतु; त्वं वरार्थी, मम प्रियः।’ कश्यपः मारिचः श्रुत्वा उवाच—‘अदितिः, देवाः, अहं च एकत्र मिलित्वा एषं वरं याचितवन्तः।’ ‘वरद, अतिप्रीतः त्वं वरदानाय योग्यः; अयं ऋषिः, पापरहितः, मम पुत्रः, अदित्याः पुत्रः च भवतु।’ ‘इन्द्रस्य अनुजः भव, असुरार्दन; दुःखितान् देवान् सहाय्यं कुरु।’” ततः वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे त्रिंशसर्गस्य कथा आरभ्यते। तदा तौ नरश्रेष्ठौ रामलक्ष्मणौ, यथाकालं यथास्थानं विद्वांसौ, कौशिकं इदं वाक्यमूचतुः—“भगवन्, रात्रौ चरन्तः राक्षसाः कदा रक्षितव्याः? तं समयं वद, यथा न वयं प्रमादं कुर्याम्।” तौ ककुत्स्थसुतौ युद्धाय उत्सुकौ शीघ्रं वदन्तौ, सर्वे ऋषयः तौ राजकुमारौ प्रशशंसुः। विश्वामित्रः उक्तवान्—“आद्याद्यः षड्रात्राणि, राघवौ, रक्षित्वा। अयं ऋषिः व्रतं आरभ्य, मौनं धारयिष्यति।” तद्वाक्यं श्रुत्वा, रामलक्ष्मणौ, षड्रात्रदिवसान्यनिद्रौ, आश्रमं रक्षितवन्तौ। तौ महाबलिनौ, धनुर्धरौ, सततं जाग्रतः, महर्षिं विश्वामित्रं शत्रुनाशं रक्षितवन्तौ। षष्ठे दिवसे गते, तस्मिन्काले, रामः सौमित्रिं उवाच—“सावधानः भव।” रामः युद्धाय उद्यतः उक्तवान्, यज्ञवेदिः दीप्तिमती अभवत्, गुरवः, ऋत्विजः च उपस्थिताः। वेदिः कुशैः, स्रुवैः, पात्रैः, पुष्पसमूहैः अलङ्कृता, विश्वामित्रेण, ऋत्विग्भिः च सह दीप्तिमती अभवत्। यज्ञः विधिवत् मन्त्रैः च आरब्धः; तदा आकाशे महान् भीषणः शब्दः उत्पन्नः। मेघः आकाशं आच्छादितवान्, यथा वर्षाकाले; तथा द्वौ राक्षसौ मायया युद्धाय अभ्यागतौ। मारिचः सुबाहुः च, मेघसमानभीषौ, अनुयायिभिः सह आगतौ, रक्तधाराः वर्षयन्तौ। वेदिं रक्तप्रवाहेन सिक्तां दृष्ट्वा, रामः शीघ्रं अग्रे गतवान्, तौ आकाशे दृष्टवान्। तौ आकस्मिकं पतन्तौ दृष्ट्वा, कमललोचनः रामः लक्ष्मणं इदं वचनं उवाच—“पश्य लक्ष्मण, एतान् पापिनः राक्षसान्, मांसभक्षान्, मानवं अस्त्रं प्रेरितः, यथा मेघाः वातेन विक्षिप्यन्ते।” “अहम् करिष्यामि, न संशयः; किन्तु एतान् हन्तुं न शक्नोमि। इति उक्त्वा, रामः शीघ्रं धनुः सज्जीकृतवान्।” ततः उत्तमवीर्यः, दीप्तिमान् राघवः, महान् क्रोधेन, मानवं अस्त्रं मारिचस्य वक्षसि सन्ददौ। तेन मानवास्त्रेण आहतः मारिचः शतयोजनं समुद्रवेगं नीतः। मारिचं मूर्च्छितं, भ्रमन्तं, शीतवेगबाणेन पीडितं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच—“पश्य लक्ष्मण, मानवबाणः, मनुना निर्मितः, तं मोहितवान्, न तु प्राणान् गृहीत्वा।” “एतान् अपि अहं हनिष्यामि—निष्ठुरान्, पापकृतः, यज्ञनाशकान्, रक्तभक्षान् राक्षसान्।” इति उक्त्वा, कौशलप्रदर्शनाय, रघुनन्दनः अग्न्यस्त्रं गृहीत्वा, सुबाहुं वक्षसि सन्ददौ; तेन आहतः सुबाहुः भूमौ पतितः। राघवः वायव्यास्त्रं गृहीत्वा अन्यान् राक्षसान् अपि विनाशितवान्, ऋषयः मुदिताः अभवन्। यज्ञनाशकान् सर्वान् राक्षसान् हत्वा, रघुवंशशिरः तत्र ऋषिभिः पूजितः, यथा इन्द्रः विजये पूजितः। यज्ञे समाप्ते, महर्षिः विश्वामित्रः, दिशः राक्षसविनिर्मुक्ताः दृष्ट्वा, ककुत्स्थं इदं वचनं उवाच—“महाबाहो, मम कार्यं सिद्धम्; गुरुवचनं कृतम्। वीर, सिद्धाश्रमं त्वया पावितम्।” इत्येवं रामं स्तुत्वा, सायं विधये तौ राजकुमारौ समुपागच्छत्।