राघवः सुग्रीवाय व्याहरन्, “अद्य त्वं तिक्तैः सन्मार्गगैः शरैः, कोपवद्भिः सर्पसदृशैः, वालिनं पश्यसि पतितं, मम बाणैः सर्पविषोपमैः छिन्नमूलम्। शराभिहतः सः वालिः भूमौ पर्वतवत् क्षिप्तः शयिष्यते।” एते राघवस्य हितार्थं वचांसि श्रुत्वा, सः सुग्रीवः परमं प्रमोदं प्राप्य, प्रहृष्टः उत्तरमिदं वचनं प्राह—“तव कृपया, नरसिंह महाबाहो, प्रियां भार्यां राज्यं च पुनः प्राप्नुयाम्। त्वं मे रिपोः तादृशं कुरु यथासौ पुनः न मे जेष्ठं भ्रातरं क्लेशयेत्। सुग्रीवस्य च रामस्य च मित्रभावे, सीता, वानराधिपः, रात्रौचराः राक्षसाश्च—तेषां सर्वेषां पद्मकाञ्चनाग्निसदृशानि नेत्राणि एकत्र स्पन्दन्ति। शृणु, इदानीं श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः प्रवर्तते। पुनः प्रसन्नः सुग्रीवः राघवं रघुवंशविभूषणं प्रत्युवाच—‘राम, एष वानरमत्यगुणवान् मन्त्रिप्रवरः हनूमान् तवागमनहेतुं वक्ष्यति।’ हनूमान् जानाति यदर्थं त्वं लक्ष्मणेन सह एषे वने निवससि। तव भार्या मैथिली जनकनन्दिनी राक्षसेन हृता; सा त्वत्तः पृथक् कृता, धीरलक्ष्मणेन सह रुदती। स एव राक्षसः, अवसरं लब्ध्वा, जटायुषं गृध्रं हत्वा, तव भार्याहरणकारणात् त्वां दुःखस्य पात्रं कृतवान्। त्वं शीघ्रं एतस्मात् दुःखात् विमुक्तः भविष्यसि; अहं तां नष्टां वेदवत् प्रत्याहरिष्यामि। श्रृणु राघव, मम वाक्यं सत्यं—सा मैथिली न सुरैः, नासुरैः, नापि इन्द्रेण शक्या क्लिश्यितुं। तव भार्या, महाबाहो, विषयुक्तान्नवत्—स्पर्शातीताऽस्ति; शोकं त्यज, महाबाहो, अहं तव प्रियतमानां आनयिष्यामि। अनुमानेन निःसंशयं वेद्मि—सा मैथिली एव; अहं दृष्टवान्, तं क्रूरकर्माणं राक्षसं तां हरन्तं। सा ‘राम! राम!’ ‘लक्ष्मण!’ इति उच्चैः क्रोशन्ती, रावणस्याङ्के युधिष्ठिरपत्नीव छटामानाऽभवत्। सा मां पर्वतस्यान्ते स्थितं दृष्ट्वा, उत्तरीयं शुभानि भूषणानि च अधः क्षिप्तवती। तानि भूषणानि वयं गृहीत्वा स्थापितवन्तः; अहं तानि आनयिष्यामि, त्वं तानि जानीहि। एवमुक्त्वा, रामः सुग्रीवम् उवाच—‘त्वं शीघ्रं तानि आनय, मित्र, किम् विलम्बसे?’ ततः सुग्रीवः शीघ्रं पर्वतगुहां प्रविश्य राघवस्य प्रियकाम्यया, उत्तरीयं भूषणानि च गृहीत्वा, वानरः रामाय दर्शयन्—‘पश्य, एतानि’ इति अवोचत्। रामः तानि उत्तरीयं भूषणानि च गृहित्वा, प्रियतमा स्मृत्या बाष्पगद्गदया वाचा, शोकवेगात् चन्द्रमाः मेघैरिव संवृतः, भूमौ पतितः—‘हा प्रिये!’ इति विलपन्। तानि भूषणानि हृदि समालिङ्ग्य, दीर्घं निश्वस्य, कोपितः सर्प इव, पुनः पुनः विललाप। अश्रुपूरितलोचनः रामः, सौमित्रिं समीपस्थं दृष्ट्वा, शोकसमाकुलः विलपितुम् आरब्धः—‘पश्य लक्ष्मण, एतद् उत्तरीयं भूषणानि च, वैनतेय्या भूमौ क्षिप्तानि, यदा सा हरता। नूनं एतत् भूषणं सीतया हर्यमाणया क्षिप्तम्, यस्य रूपं तादृशं दृश्यते।’ एवमुक्तः लक्ष्मणः प्रत्युवाच—‘नाहं कीर्तिमुकुटमणिकुण्डलयोः परिचयं जानामि; किन्तु, प्रणिपातेन नित्यं पादयोः, नूपुरयोः परिचयं जानामि।’ ततः राघवः सुग्रीवम् उवाच—‘कस्मिन् देशे त्वं द्रष्टवान्, राक्षसेन भीमरूपेण हृतां मम प्रियतमानाम्? सः राक्षसः कुत्र वसति, येन मम महत् दुःखं कृतम्? तस्मात् अहं सर्वान् राक्षसान् विनाशयिष्यामि। मैथिलीं हरित्वा, मां च कोपयित्वा, सः निश्चितं मृत्युद्वारम् उद्घाटितवान्। मम प्रिया काननेन हृता, रात्रौचरः तं शत्रुं वद, येन अहं तम् यमक्षयम् प्रेषयिष्यामि।’ इदानीं सप्तमः सर्गः प्रवर्तते। शोकातुरेण रामेण एवमुक्तः, सुग्रीवः अञ्जलिं कृत्वा, बाष्पगद्गदया वाचा, इदं वचनं व्याहरत्—‘नाहं तस्य पापराक्षसस्य वासस्थानं, न वीर्यं, न सामर्थ्यं, न कुलं जानामि। किन्तु सत्यं प्रतिजाने, रिपुघ्न, त्वं शोकं त्यज; अहं यत्नं करिष्यामि, येन त्वं मैथिलीं पुनः प्राप्स्यसि। रावणं च तस्य अनुचरांश्च हत्वा, स्वबलं सम्प्रसाध्य, त्वाम् शीघ्रं तुष्टिं करिष्यामि। पर्याप्तोऽयं दुःखवेगः; स्ववीर्यं स्मर। त्वद्विधस्य एष मनसः चलनं न शोभते। अहमपि स्वपत्नीवियोगात् महद् दुःखं प्राप्य, न एवम् शोकं करोमि, न च धैर्यं जहामि। त्वं च उत्पन्नं बाष्पं धैर्येण निगृह्णीयाः; न च आर्यस्य धैर्यशीलस्य चित्तसंनिग्रहं त्यजेत्। आपद्गते, दुःखसंपाते, भीते, प्राणान्ते च—यः स्वबुद्ध्या विचिन्तयन् धैर्येण स्थितः, सः न प्रमीयते।