हनूमान्, पवनपुत्रः, स्वं वानररूपं परित्यज्य तदा कौशलपूर्वकं तपस्विरूपं धारयामास। स तु वानरश्रेष्ठः धर्मज्ञः तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सम्यक् प्रशस्य, यथाविधि सत्कारं कृत्वा, मधुरं वाक्यम् अभाषत। सः स्वेच्छया प्रियं वाक्यं ताभ्यां सौम्याभ्यां सत्यवीर्याभ्यां, तपस्विभ्यः दृढव्रताभ्यः, राजर्षिदेवोपमाभ्यां, उवाच। सः पप्रच्छ—"कथं यूयं, शुभदर्शनौ, इह आगतौ, मृगगणान् अन्यांश्च वनचरान् कम्पयन्तौ? यूयं शक्तिमन्तौ, पम्पातटवृक्षान् सर्वतः निरीक्षन्तौ, अस्य निर्मलजलस्य नदीस्य शोभां वर्धयन्तौ दृश्येथे। के यूयं, धैर्यवन्तौ, सुवर्णवर्णौ, वल्कलधारिणौ, दीर्घनिःश्वासिनौ, दीप्तबाहू, एतान् प्राणिनः विह्वलयन्तौ? एतौ सिंहदृष्टिं, महाबलवीर्यौ, इन्द्रधनुषोपमधनुष्कौ, रिपून् विनाशयन्तौ वीरौ। तेजस्विनौ, सुन्दररूपौ, वृषश्रेष्ठबलसम्पन्नौ, गजदन्तोपमबाहू, पुरुषश्रेष्ठौ, विराजमानौ। भवद्भ्यां तेजसा हिमवाञ् अपि प्रकाश्यते; राज्ययोग्यौ, अमरसमौ, कथं इदं देशं प्राप्तौ? एतौ पद्मपत्रनयनौ, जटाधारिणौ, सर्वथा तुल्यौ, इव देवलोकात् आगतौ। संपूर्णचन्द्रसूर्यौ इव सहैव भूमौ आगतौ इव; एतौ वीरौ, विशालवक्षसौ, मानुषरूपधारिणौ, देवोपमौ। सिंहस्कन्धौ, महावीर्यौ, मत्तवृषोपमौ, दीर्घसुसंहतबाहू, लोहमुसलोपमौ। सर्वाभरणयोग्यौ, किमर्थं न भूषितौ? एतौ पृथिव्याः रक्षणाय योग्याविति मन्ये। सर्वा पृथिवी, वनसमुद्रयुता, विन्ध्यमेरुशोभिता; एते च धनुषी, रम्ये, समशिल्पे, सुसंस्कृते। इन्द्रवज्रोपमौ, सुवर्णमण्डितौ, शोभेते; शरपूर्णे तूणी, तीक्ष्णबाणसम्पन्ने, दर्शनीयौ। घोरजीवितान्तक, दहन्तः शराः, सर्पसमाः, विशालतूणी, सुकृतसुवर्णालङ्कृते। एते द्वौ खड्गौ, मुक्तसर्पाविव, दीप्तिमन्तौ; अहं संबोधयन्, किमर्थं न भाषेथे? अस्त्येकः धर्मात्मा सुग्रीवः, वानरश्रेष्ठः, भ्रात्रा अपवाहितः, दुःखितः जगति विचरन्। तेन महात्मना सुग्रीवेण प्रेषितः अहम् आगतः; अहं पवनसूनुः हनूमान् नाम वानरयूथपः। स धर्मज्ञः सुग्रीवः युवयोः सख्यं इच्छति; माम् तस्य मन्त्रिणं, पवनपुत्रं हनूमन्तं, विद्धि। सुग्रीवस्यार्थं तपस्विवेषधारी, ऋष्यमूकात् इच्छया आगतः, स्वेच्छया चरन्। एवमुक्त्वा, वाक्यकुशलः हनूमान्, तयोः रामलक्ष्मणयोः, वाक्यं नान्यद् अब्रवीत्। एवं वाक्यं श्रुत्वा, प्रहृष्टवदनः रामः, समिपस्थं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत्—"एष वानरराजस्य सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, महात्मा, मम समीपं प्राप्तः, येन सुग्रीवः माम् अन्विष्यति।" ततः सौमित्रिः वाक्यकुशलं वानरं, सुग्रीवस्य मन्त्रिणं, प्रियं स्नेहपूरितं वाक्यं अब्रवीत्, हे रिपुंसूदन। "एवं वाक्यं न अशिक्षितेन ऋग्वेदे, न अयजुर्वेदविदा, न सामवेदमूढेन वक्तुं शक्यम्। नूनं बहुविधं व्याकरणं सम्यक् अधीतवान्; बहु भाषमाणस्यापि, नापरं वचनं दृश्यते। न तस्य मुखे, नेत्रयोः, ललाटे, भ्रुवोः, अन्यत्र वा दोषः दृश्यते। तस्य वाक्यं संक्षिप्तं, स्पष्टं, निःशङ्कं, स्थिरं, उरःकण्ठोत्थं, मध्यमस्वरम्। सम्यक् विन्यस्तपदं, अद्भुतं, नातिदीर्घं, मंगलं, हृदयस्पृशं वाक्यं सः वदति। एवं त्रिस्थानोत्थं विविधं भाषमाणस्य, शत्रोः अपि प्रहरन्तस्य, मनः न जितुं शक्येत्। यदि नृपस्य एवंदूतः न स्यात्, हे अनघ, कथं तस्य कार्यसिद्धिः स्यात्? यस्य दूताः एवंगुणसम्पन्नाः, तस्य कार्यसिद्धिः दूतवाक्यप्रेरितैः।" एवं उक्त्वा, सौमित्रिः वाक्यकुशलं वानरं, सुग्रीवस्य मन्त्रिणं, पवनसुतं, पुनः अब्रवीत्—"हे पण्डित, वयं महात्मनः सुग्रीवस्य गुणान् जानिमः; केवलं सुग्रीवमेव वानराधिपतिं वाञ्छामः। यथा त्वं हनुमन्, सुग्रीवस्य वचनं वदसि, तथा वयं करिष्यामः, हे धर्मवतां श्रेष्ठ।" तयोः कुशलवाक्यं श्रुत्वा, पवनसुतः हनूमान् हृष्टः, विजयप्राप्तये मनः न्यधात्, ततः सख्यं कर्तुम् आरब्धवान्। शृणु चतुर्थं सर्गम्। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, चतुर्थः सर्गः। ततो हनूमान्, कार्यकुशलः, तेषां मधुरवाक्यानि श्रुत्वा, हृष्टः, मनसा सुग्रीवं उपगम्य चिन्तयामास। सुग्रीवस्य राज्यप्राप्तिः निश्चितं, स महात्मा, समर्थमित्रलाभात्, एष कार्यसमागमः तस्य प्राप्तः।