वालि: कर्मसु बुद्धिमान्, नृपतयश्च दूरदर्शिनः। ये जनाः परान् विनाशयन्ति, ते सामान्यरूपेणापि दृश्यन्ते चेत्, तान् त्वं अवश्यम् अवगन्तव्यः। अतः त्वं सामान्यवानरवद् गत्वा, तेषां चेष्टाः व्यवहारं वचांसि च निरीक्ष्य, तान् परीक्षस्व। पुनः पुनः स्तुत्या तेषां विश्वासं सम्पाद्य, हर्षितचित्तत्वं चेष्टाभिः विज्ञाय, तेषां भावम् अन्विक्षस्व। मम पुरतः स्थित्वा, हे वानरश्रेष्ठ, एते धनुष्मन्तौ कस्यार्थम् इमं वनम् प्रविष्टौ इति पृच्छ। यदि एते शुद्धहृदयौ स्याताम्, तद्वाक्येन वा रूपेण वा तद् विज्ञेयम्, जनानां दुष्टता हि विज्ञेयैव। एवं वानरराजेन निर्दिष्टः हनूमान् पवनसुतः रामलक्ष्मणयोः समीपं गन्तुम् मनः कृतवान्। "एवमस्तु" इत्युक्त्वा, तस्य प्राज्ञस्य भीमस्य वानरस्य वचांसि समादृत्य, बलवान् हनूमान् तत्र रामं बलिनं लक्ष्मणसहितं जगाम। शृणु अद्य वाल्मीकि-रामायणस्य कीर्तिमन्तः किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः। महात्मनः सुग्रीवस्य वचांसि विज्ञाय, हनूमान् ऋष्यमूकात् प्लुत्वा तयोः रघुनन्दनयोः समीपम् अगच्छत्। ततो वानररूपं परित्यज्य, पवनसुतः हनूमान् तपस्विरूपं धारयामास, बुद्ध्या चतुरः सन्। तौ वीरौ समुपेत्य, यथोचितं स्तुत्वा, विधिपूर्वकं सम्पूज्य, वानरश्रेष्ठः हनूमान् तौ उवाच। स्वेच्छया सः वचनानि ताभ्यां सौम्याभ्यां, सत्यवीर्याभ्यां, दृढव्रतैः तपस्विभ्यः, राजर्षिभ्यः देवद्विभ्यश्च सदृशाभ्यां, प्राह। "कथं भवन्तौ, दीप्तवपुषौ, इमं देशं प्राप्तौ, मृगगणान् वनचरांश्च बिभीषयन्तौ? भवन्तौ ऊर्जस्विनौ, पम्पातीरनिलीनान् वृक्षान् पर्यालोच्य, अस्य निर्मलजलस्य नदीस्य शोभां वर्धयतः। के यूयं धैर्यवन्तौ, सुवर्णवर्णौ, वल्कलधारिणौ, दीर्घश्वासिनौ, महाबाहू, प्राणिनः व्यथयन्तौ? एते सिंहदृष्टयौ, अतिबलपराक्रमसम्पन्नौ, इन्द्रधनुषः सदृशौ धनुषी आदाय, रिपून् नाशयन्तौ। प्रभायुक्तौ, सुन्दरवपुषौ, वृषश्रेष्ठबलसम्पन्नौ, गजेन्द्रकराभौ बाहू, पुरुषर्षभौ, दीप्तिमन्तौ। भवद्भ्यां प्रभया गिरिश्रेष्ठः अपि दीप्तिमान्; राज्ययोग्यौ, अमरैः तुल्यौ, कथं अत्र आगतौ? एते पद्मपत्रनयनौ, जटाधरौ, सर्वथा तुल्यौ, इव देवलोकात् आगतौ। चन्द्रसूर्याविव एकत्र पृथिव्यां प्राप्तौ, वीरौ, विशालवक्षसौ, मानुषरूपिणौ, देवसदृशौ। सिंहस्कन्धौ, महाबलौ, उत्सिक्तवृषभौ इव, दीर्घसुष्ठुबाहू, आयसदण्डोपमौ। सर्वाभरणयोग्यौ, किमर्थं नाभूषितौ? एतौ पृथिवीं रक्षितुं योग्याविति मन्ये। सा पृथिवी, वनसमुद्रयुक्ता, विन्ध्यमेरुशोभिता, एते च धनुषी, सुस्निग्धसुषोभने, शोभेते। इन्द्रवज्रस्य सुवर्णमालिनः सदृशे; शरपूरितौ तूणी, प्रेक्षणीयौ। घोरैः प्राणहरैः दीप्तशरैः, भुजगोपमैः, सुवर्णशोभितौ महान्तौ तूणी। एते द्वौ खड्गौ, मुक्तसर्पसदृशौ दीप्तिमन्तौ; कथं मम संबोधनं प्रति न भाषेथे? अस्ति धर्मात्मा नाम्ना सुग्रीवः, वानरश्रेष्ठः, भ्रात्रा निर्वासितः, दुःखेन जगति विचरन्। तेन महात्मना सुग्रीवेण प्रेषितः अहम् आगतः; अहं हनूमान् नाम, वानराणां प्रमुखः। स धर्मात्मा सुग्रीवः युवाभ्यां सख्यं कर्तुम् इच्छति; जानीताम् अहं तस्य मन्त्रिणं, पवनसुतं हनूमन्तम्। सुग्रीवार्थं तपस्विरूपं धारयित्वा, ऋष्यमूकात् इच्छया आगतः, यथाकामम् आचरन्। एवं उक्त्वा, वाक्यविशारदः, सुमधुरभाषी हनूमान्, तौ रामलक्ष्मणौ अन्यद् न प्रोवाच। तस्य वचांसि श्रुत्वा, हृष्टवदनः रामः, तेजस्विनं भ्रातरं लक्ष्मणं समीपे स्थितं प्रति उवाच—"एष वानरराजस्य सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, महात्मा, मया अभिलषितः अत्र आगतः।" सौमित्रिः तं वानरं, सुग्रीवस्य मन्त्रिणं, वाक्यकुशलं, प्रियस्निग्धैः वाक्यैः, शत्रुघ्नः सन्ददर्श। एवं वदितुं न शक्यते, यो न ऋग्वेदं अभ्यास्य, न यजुर्वेदं धारयति, न सामवेदं जानाति। नूनं सः व्याकरणं बहुधा अध्ययनं कृतवान्; बहु भाषमाणस्यापि, न किञ्चिद् अप्रयुक्तं वाक्यं दृश्यते। न तस्य वक्त्रे, नेत्रयोः, भ्रुवोः, ललाटे, वा अन्यत्रापि दोषः कश्चन दृश्यते। तस्य वाक्यं संक्षिप्तं, स्पष्टम्, अनाकुलं, अनवञ्चितं, उरःकण्ठसमुत्थं, मधुरस्वरं च। सः यथान्यायं सुवर्णितं, आश्चर्यकरं, अनायासेन, शुभं, हृदयमनोहरं च वदति। एतादृश्या त्रिविधया वाचा, कस्य मनः न जिग्येत—even रिपोः प्रहरितुम् उद्यतस्य अपि? एवं तत्र वालिप्रज्ञया सुग्रीवस्य आज्ञया च, हनूमान् पवनात्मजः, तपस्विरूपधारी, रामलक्ष्मणयोः समीपम् उपगम्य, मधुरया वाचा तौ वीरौ सम्यक् संपूज्य, सुग्रीवस्य सन्देशं निवेदयामास। तस्य वाक्येषु रामलक्ष्मणौ हृष्टचित्तौ, सौमित्रिः च हनूमन्तं वाक्यविशारदं स्नेहपूरितया वाचा प्रत्युवाच। तत्र तयोः संवादः वेदविद्याविशारदस्य हनूमतः वाक्यशोभया च शोभितः।