सुग्रीवः, महाकपिः, तेषां वीर्यवन्तः पुरुषयोः निरीक्षणं कर्तुं न शशाक; भयात् व्याकुलचित्तः कपिः तत्र स्थित्वा सन्दिग्धः अभवत्। तदानीं सुग्रीवः धर्मात्मा स्वपदाधिकारिणः कपिभिः सह तत्र स्थित्वा, तस्य आपत्तिम् मनसि चिन्तयन् दुःखितः अभवत्। ततः सुग्रीवः कपिसङ्घस्य स्वामि:, अत्यन्तं उद्विग्नः, रामलक्ष्मणयोः प्रति दृष्ट्वा स्वपार्षदान् सूचना दत्तवान्। सुग्रीवः अब्रवीत्—"एतौ किल वालिनः प्रेषणेन दुःखिते वनान्तरे प्रविष्टौ, तपस्विवेषधारिणौ, किञ्चित् गुह्यकार्यम् अन्विष्य गच्छतः।" ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ उत्तमधनुष्मन्तौ साक्षात् दृष्ट्वा, तस्मात् गिरिशिखरात् अन्यं उत्तमं शिखरं गतवन्तः। शीघ्रं तत्र प्राप्त्वा, कपिश्रेष्ठाः सुग्रीवं परितः समागत्य उपसन्नाः। ते सर्वे कपयः शृङ्गात् शृङ्गं क्रमशः लङ्घयन्तः, गतिसम्पन्नाः, पर्वतान् कम्पयन्तः एकसारः ययुः। ते बलवन्तः कपयः लङ्घनं कृत्वा, दुर्गमस्थानेषु पुष्पितानि वृक्षाणि चिच्छिदुः। उत्तमाः कपयः तं महापर्वतं सर्वतः लङ्घयन्तः, मृगान्, मर्कटान्, व्याघ्रान् च भीतवान् कृत्वा गच्छन्ति स्म। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, कपिश्रेष्ठेन सह, तस्मिन् महापर्वते समागत्य, सर्वे अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः। तदानीं वाक्यकुशलः हनुमान्, सुग्रीवं, यः वालिनः दुष्टकर्मणः भयभीतः सन्दिग्धः अभवत्, संबोधितवान्। हनुमान् अब्रवीत्—"सर्वैः एषा वालिसम्बन्धी महती चिन्ता त्याज्या; अयं मलयपर्वतः उत्तमः, अत्र वालिनः किमपि भयम् नास्ति।" "त्वं, कपिश्रेष्ठ, भयात् पलायितः, तत्र तं क्रूरदर्शिनं वालिनं अहं न पश्यामि।" "त्वदीयं भयम्, सौम्य, ज्येष्ठस्य दुष्टकर्मणः कारणात् उत्पन्नम्; तत्र तस्य दुष्टहृदयस्य वालिनः अत्र न अस्ति, अहं ते किमपि भयम् न पश्यामि।" "हा! त्वदीयं कपिस्वभावः स्पष्टः दृश्यते, महालङ्घनशीलः; चञ्चलमनसः त्वं स्थिरं चिन्तनं न कुरुषे।" "बुद्धियुक्तः, विवेकिनः, सर्वेषु कार्येषु लक्षणानुसारं आचर; यः राजा बुद्धिहीनः, स सर्वेषां प्राणिनां शासनं कर्तुं न शक्नोति।" एवं शुभवाक्यानि हनुमन्तः श्रुत्वा, सुग्रीवः तस्मै हनुमते अधिकं शुभं वचनं प्रोवाच। "दीर्घबाहुः, विशालनेत्रः, धनुः, बाणं, खड्गं च धारयन्—एतयोः देवपुत्रोपमयोः दर्शनात् कः न भयम् अनुभवेत्?" "मम आशङ्का अस्ति—एतौ उत्तमपुरुषौ वालिना प्रेषितौ; राज्ञः बहुसमर्थान् सखीन् अपि सन्ति, अत्र विश्वासः न युक्तः।" "शत्रवः यः वेषधारणं कृत्वा व्यवहारं कुर्वन्ति, ते पुरुषेण ज्ञातव्याः; विश्वसन्तः अपि अविश्वसनीयैः शत्रुभिः दुर्बलस्थले आघातः क्रियते।" "वालिः कार्यकुशलः, राजानः दूरदर्शिनः; तव ज्ञेयम्—ये परनाशकाः, सामान्यपुरुषरूपेण अपि।" "तस्मात् त्वं सामान्यः कपिरिव तौ निरीक्ष्य, तेषां चेष्टाः, व्यहारः, वाक्यं च अवलोक्य विवेक्तुम् अर्हसि।" "तेषां भावम् निरीक्षस्व—यदि हृदयम् प्रमुदितम् अस्ति; पुनः पुनः स्तुत्या विश्वासम् उपनयित्वा, चेष्टया च अवगन्तुम् प्रयत्नं कुरु।" "मम पुरतः स्थित्वा, कपिश्रेष्ठ, त्वं पृच्छ—किमर्थं एतौ धनुष्मन्तौ इदं वनं प्रविष्टौ?" "यदि एतयोः हृदयम् शुद्धम् अस्ति, त्वं तद् विवेक्तुम् अर्हसि, कपे; वाक्येन वा रूपेण वा; जनानां दुष्टता ज्ञातव्याः।" एवं कपिराजेन उपदिष्टः, हनुमान्, मारुतसुतः, रामलक्ष्मणयोः समीपं गन्तुं निश्चयम् अकुरुत। "एवं भविष्यति" इति उक्त्वा, तस्य बुद्धिमतः विक्रान्तस्य कपेश्च वचनं सम्मान्य, हनुमान् बलवान् रामं यत्र लक्ष्मणसहितं स्थितम्, तत्र अगच्छत्। शृणु अद्य किष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे तृतीयं सर्गम्। महात्मनः सुग्रीवस्य वचनं विज्ञाय, हनुमान् ऋष्यमूकपर्वताद् रघुनन्दनयोः समीपं लङ्घितवान्। स्वं कपिरूपं परित्यज्य, मारुतसुतः हनुमान् ततः कुशलया बुद्ध्या भिक्षुरूपं धारयन्, तत्र गत्वा स्थितः। स तौ वीरौ उपसङ्गम्य, यथोचितं स्तुत्वा, विधिवत् सम्मान्य, कपिश्रेष्ठः हनुमान् तौ संबोधितवान्। यथेष्टं वाक्यम् उक्त्वा, सौम्यौ, सत्यवीर्यौ, दृढनियमव्रतौ, राजर्षिदेवोपमौ तौ तपस्विनौ प्रत्युवाच। "कथं भवद्भ्यां, उत्तमवपुष्काम्, इदं स्थानम् आगतम्—मृगगणान् अन्यांश्च वनवासिनः भयम् दत्तम्?" "युवां, उत्साहयुक्तौ, सर्वतः पम्पातीरवृक्षान् निरीक्षन्तौ, पवित्रजलया पम्पया शोभां वर्धयन्तौ दृश्येथे।" "कः भवद्भ्यां, धैर्ययुक्तौ, सुवर्णवर्णौ, वल्कलवस्त्रधारिणौ, दीर्घनिश्वासिनौ, उत्तमबाहुयुक्तौ, वनवासिनः किल विचालयन्तौ?" "एतौ वीरौ, सिंहदृष्टिपरौ, महाबलपराक्रमौ, इन्द्रधनुषोपमधनुष्मन्तौ, शत्रुनाशकौ।" "ते उज्ज्वलौ, सुन्दरौ, उत्तमस्वरूपौ, वृषश्रेष्ठबलसम्पन्नौ, गजकुंभोपमबाहुवन्तौ, तेजस्विनौ, नरश्रेष्ठौ।" "भवद्भ्यां तेजसा, पर्वतानां स्वामी अपि दीप्तिमान्; राज्ययोग्यौ, अमरसमाः, कथं एतत् भूमिं आगतम्?" "एतौ वीरौ, पद्मपत्रनेत्रौ, जटाधारिणौ, सर्वथा समानौ, देवलोकात् इव आगतौ इव दृश्येते।" "यथा चन्द्रसूर्यौ भूमौ सह आगतौ, एवं एतौ वीरौ, विशालवक्षसौ, नररूपेण देवोपमौ प्रकटौ।" इत्येवम् वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे, सुग्रीवस्य भयम्, हनुमतः प्रज्ञा, तथा रामलक्ष्मणयोः दर्शनम्, कपिसङ्घस्य च व्यवहारः, हनुमानः तेषां समीपं गत्वा, सन्दिग्धः, तौ वीरौ तपस्विनौ, देवोपमौ, विधिवत् पृच्छन्, कथेति सम्पूर्णं।