सर्वे सदा सुखिनः स्युः, यथा सत्ययुगे; शतद्वयं अश्वमेधानां यज्ञं कृत्वा बहु धनं दद्यात्। विद्वेषणां प्रति दश लाखं गोः दद्यात्, ब्राह्मणानां च अनन्तं धनं, यः महात्मा। राघवः राजवंशानां शतगुणं अधिकं स्थास्यति, चतुर्वर्णानां च स्वधर्मे व्यवस्थितानां। दश सहस्त्रदश शतं वर्षाणि राज्यम् उपभुञ्जानः, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषः पवित्रः पापनाशकः, पुण्यमयः कथा, वेदैः अनुमोदिता—यः रामकथां पठति, सर्वपापैः विमुक्तः स्याद्। यः मनुष्यः एषां जीवनदायिनी रामायणां पठति, तस्य स्वर्गे सम्मानं प्राप्नुयात्, पुत्रैः, पौत्रैः, च सहचरैः सह। ब्राह्मणः पठित्वा वाचं प्राप्नुयात्, क्षत्रियः पृथिव्यां राज्यम्, व्यापारीः व्यापारसिद्धिं प्राप्नुयात्, तथा च शूद्रः महत्त्वं प्राप्नुयात्। ततः, बालकाण्डे, वैल्मीकिरामायणस्य द्वितीयः अध्यायः श्रुतव्यम्। नारदस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलवतः, शिष्यैः सह, महर्षिं सम्मानितवान्। क्षणेन, यः ऋषिः देवगणां लोकं गत्वा, तमसां तटं गच्छन्, गङ्गायाः समीपे स्थितम्। तत्र तटं गत्वा, ऋषिः तं तटं दुष्कृतिभिः मुक्तं, मनोहरं पश्यति, यः सज्जनानां मनं प्रीतिकरः। "पात्रं स्थापय, प्रियः, मम छद्रं ददातु; अहं एषां उत्तमे तटे स्नानं करिष्यामि।" इत्युक्त्वा वैल्मीकिः, भारद्वाजः, अनुशासितः, तस्य छद्रं ददाति। छद्रं स्वहस्तात् गृहीत्वा, आत्मनियन्ता, वैल्मीकिः सर्वदिशां वनं निरीक्ष्य भृशं भ्रमति। समीपे, एकं युग्मं क्रौञ्चपक्षिणां पश्यति, यः एकत्र गच्छन्ति, अपि च तेषां स्वराः मधुराः सुन्दराः। किन्तु, तत्र एकः शिकारः, दुष्टसंकल्पः, नरं वधयति, यः ऋषिं दृष्ट्वा। तस्य पतिं हतं दृष्ट्वा, रक्तं च विकृतं, क्रौञ्ची गम्भीरदुःखेन विलपति। सः सहचरात् पृथक्, तस्य ताम्रकं शिरः, मदोत्कण्ठितः, पंखैः अलङ्कृतः, विलपति। यदृच्छया दृष्ट्वा, तस्मिन् हते पक्षिणि, दयार्द्रता वैल्मीकिं प्रकटिता। ततः, दयायुक्तः, ऋषिः चिन्तयति, "इदं अधर्मः," इति, क्रौञ्चस्य विलपन्तं दृष्ट्वा, एषां वाक्यं ब्रूते: "हे शिकार, त्वं शाश्वतं कीर्तिं न प्राप्स्यसि, यः त्वं क्रौञ्चयुग्मस्य एकं हन्ति, कामेन प्रेरितः।" इति वदति, मनसि च विचारः उद्भवति: "किमिदं वाक्यं यः मया कृतं, पक्षिणः दुःखेन अभिभूतः?" चिन्तयित्वा, बुद्धिमान् वैल्मीकिः मनः संयम्य, शिष्यं प्रति एषां वाक्यं वदति: "मात्रं छन्दः बन्धितं, वर्णाः व्यवस्थिताः, च सङ्गीतेन संयुक्तं—एषः शोकजः श्लोकः, यथा यथावत् स्यात्।" यदा ऋषिः एषां उत्तमवाक्यं वदति, तस्य शिष्यः हर्षेण तं स्वीकृतवान्, च आचार्यः प्रसन्नः। ततः, तस्मिन् पवित्रे स्थले स्नानं कृत्वा, ऋषिः तस्मिन् घटनायां मनं धारयन् प्रतिगच्छति। भारद्वाजः, तस्य आज्ञाकारी च ज्ञानी शिष्यः, पूर्णं जलपात्रं गृहीत्वा, आचार्यं अनुगच्छति। आश्रमं गत्वा, ऋषिः धर्मज्ञः, उपविष्टः, अन्यैः वार्ताः कुर्वन्, ध्यानं च समाप्यते। ततः, ब्रह्मा, जगतां कर्ता, स्वयम्, चतुर्मुखः, दीप्तिमान्, तं महान् ऋषिं दर्शितुं आगच्छति। वैल्मीकिः तं दृष्ट्वा, तत्क्षणं उठित्वा, वाचं संयम्य, हस्तयुग्मं समर्प्य, आश्चर्येण परिपूर्णः स्थाति। तं देवतां जलपाद्यां, अर्घ्यं, आसनं च समर्प्य, उचितं प्रणामं कृत्वा, तस्य कुशलं पृष्टवान्। ततः, ब्रह्मा, महोच्चे आसने उपविष्टः, वैल्मीकिं आसनं ददाति। ब्रह्मणः अनुमोदनं प्राप्य, तस्मिन् आसने उपविष्टः, सर्वप्राणिनां ईश्वरः प्रकटितः। तस्मिन् घटनायां मनः संलग्नं, वैल्मीकिः ध्यानं गच्छति, दुष्टचित्तस्य कृतं क्रूरकर्म च चिन्तयन्। यथा सः क्रौञ्चपक्षिणां मधुरस्वरं हतं दृष्ट्वा, पुनः तस्य कृते शोकं गाति। तदा, ब्रह्मा, हसन्, तं प्रमुखं ऋषिं सम्बोधितवान्: "एषः श्लोकः यथावत् स्थास्यति; अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति। मम इच्छया, हे ऋषि, एषा सरस्वती तव मध्ये प्रकटिता।" "रामस्य सम्पूर्णकथां रचय, हे श्रेष्ठ ऋषि, धर्मात्मा च बुद्धिमान्, जगताय।" "धृतवत् रामस्य कथा, यथा तं नारदात् श्रुतं, गुप्तं च प्रकटं च यद् ज्ञातं।" इति ब्रह्मा वदति।