कामस्य मार्गं परित्यज्य, शोकार्तिं च विहाय, स्वात्मनं न वेत्सि त्वं, महात्मानं संयतात्मानम्। एवं तेन समुपदिष्टः, शोकेन क्लिष्टमानसः रामः, तम् शोकमोहौ परित्यज्य, आत्मसंयमं पुनः प्राप। अथ रामः, अगाधवीर्यः, अप्रधृष्यः, सुमधुरं पम्पां सरितं, रम्यतटवृक्षसंपन्नां, लङ्घयामास। तेन महात्मना, सह लक्ष्मणेन, दुःखभारवशेन, आकस्मात् सर्वं वनं, निर्झरगुहायुतं, वीक्ष्य, हृदये क्लेशमुपगते, गच्छति स्म। स रामः, गजयूथपतिसदृशगमनः, अविक्षिप्तचित्तः, भ्रात्रा सह लक्ष्मणेन, धर्मेण च बलेन च राघवम् अन्वगच्छत्। ऋष्यमूकपर्वतस्य समीपे चरन्तौ, तौ अद्भुतदर्शनौ वानरयूथपतिः द्वौ अपश्यत्, यौ तयोः समीपगमने न कम्पेते न च चचालते। तत्र महात्मा वानरयूथपतिर्मन्दगजगमनः, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भयशोकाभिभूतः, गाढं विषादमविशत्। तौ महाबलौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, वानराः भीताः, तं पवित्रं सुखावहमाश्रयं, नित्यं वानरयूथपतिसंसेवितं, आश्रममुपजग्मुः। शृणु अद्य द्वितीयं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। तत्र तौ रामलक्ष्मणौ, शुभलक्षणौ, उत्तमास्त्रधारिणौ, विक्रान्तौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सन्दिग्धः अभवत्। तौ वीर्यवन्तौ निरीक्ष्य, स वानरः महाभयभीतः, स्थातुं न शशाक, तस्य मनः चञ्चलमभवत्। सुग्रीवः धर्मात्मा, तद्विचार्य, तेन सन्दिग्धः सः वानरैः सह सन्तप्तः। स वानराधिपः सुग्रीवः, परमसंविग्नः, रामलक्ष्मणयोः समीपं पश्यन्, मन्त्रिणः समाचचक्षे। सुग्रीवः उवाच—"नूनं एते, वालिना प्रेषितौ, दुर्गमं वनमिदं प्रविष्टौ, तपस्विवेशधारिणौ, कञ्चित् रहस्यं संधायैव विचरतः।" तदनन्तरं, सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ धनुर्धरौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं उत्तमं शिखरं जग्मुः। शीघ्रं तत्र गत्वा, वानरश्रेष्ठाः, सुग्रीवं पर्यवारयन्। ततो वानराः, पर्वतशिखरात् पर्वतं लंघन्तः, वेगेन शिखराणि कम्पयन्तः, पङ्क्त्या जग्मुः। ते बलिनः वानराः, उत्पत्य, दुर्गेषु स्थलेषु पुष्पितवृक्षान् चकर्तुः। ते वानरश्रेष्ठाः, पर्वतं सर्वतः उत्पत्य, मृगव्याघ्रशार्दूलान् भीषयन्तः, जग्मुः। ततः सुग्रीवमन्त्रिणः, वानरपतिना सह, पर्वते स्थिता, कृताञ्जलयः, तत्र स्थिताः। तदा हनुमान्, वाक्यकुशलः, सुग्रीवं, वालिकृतदोषभीतम्, उवाच—"सर्वैः वालिसम्बन्धितं महद्भयम् परित्यज्यताम्; अयं मलयपर्वतः श्रेष्ठः, अत्र वालिनः भयम् नास्ति। यत् त्वया भीत्या पलायितं, अहं तं क्रूरदर्शनं वालिं न पश्यामि। त्वदीयं भयम्, तव ज्येष्ठेन कृतदुष्कृतात् जायते; स दुष्टात्मा वालिः नात्रास्ति, अहं त्वां नापश्यामि किञ्चिदपि भयम्। हनुमान् पुनरुवाच—'स्वभावो वानराणां स्फुटमत्र दृश्यते; त्वं हि चञ्चलमना, न स्थिरं धियं धारयसि। बुद्ध्या च विनयेन च सर्वेषु कार्येषु प्रवर्तस्व; यः राजा न बुद्धिमान्, स सर्वजनान् न शक्ष्यति पालयितुम्।'" सुग्रीवः, हनुमतः शुभवचनानि श्रुत्वा, पुनः शुभतराणि वाक्यानि हनुमन्तं प्रति उवाच—"दीर्घबाहू, विशाललोचनौ, धनुःशरासिपाणिनौ, देवपुत्रसमानौ एतौ दृष्ट्वा, कः न भीतिमाप्नुयात्? अहं मन्ये, एतौ उत्तमपुरुषौ वालिना प्रेषितौ; बहुमित्रेषु अपि राजसु, विश्वासः न कर्तव्यः। छन्नवेषधारिणः शत्रवः ज्ञातव्याः; विश्वसन्तं अपि अविश्वास्याः, दुर्बलदेशे प्रहारयन्ति। वालिः बुद्धिमान्, राजानः च दीर्घदर्शिनः; सामान्यरूपेण अपि, परनाशकान् पुरुषान् विज्ञातव्यः। अतः त्वं सामान्यवानररूपेण तौ उपसृत्य, लिङ्गैः, चेष्टया, वाचा च, तौ विज्ञास्य। तयोः भावं निरीक्ष्य, यदि तयोः हृदयं प्रमुदितं, पुनः पुनः स्तुत्या विश्वासं सम्पाद्य, लिङ्गैः विज्ञास्य। मम पुरतः स्थित्वा, त्वं पृच्छ, किमर्थं एतौ धनुर्धरौ वनमिदं प्रविष्टौ। यदि तौ शुद्धचित्तौ, त्वं तद् वाचा वा रूपेण वा विज्ञास्य; पापात्मानं जनं तु विज्ञातुमर्हसि।" एवं वानरपतिना समादिष्टः, हनुमान् पवनसुतः, रामलक्ष्मणयोः समीपगमनाय मनः कृतवान्। 'एवमस्तु' इति वदन्, तस्य सुग्रीवस्य वाक्यं मानयन्, महाबलः हनुमान्, यत्र रामः लक्ष्मणसहितः स्थितः, तत्र जगाम। शृणु अद्य तृतीयं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। तत्र महात्मनः सुग्रीवस्य वचः विज्ञाय, हनुमान् ऋष्यमूकात् रामलक्ष्मणयोः समीपं उत्पपात। हनुमान् पवनपुत्रः, स्वं वानररूपं त्यक्त्वा, तपस्विरूपं धारयामास, कौशलात्, तयोः समीपगमनाय।