तेजसा सम्पन्नाः पुरुषाः कर्मसु न प्रमाद्यन्ति। केवलं तेजो आश्रित्य वयं जानकीं पुनरवाप्स्यामः। काममार्गं परित्यज्य, शोकं च विसृज्य, त्वं आत्मानं न पश्यसि, महात्मन्, संयतात्मन्। इति तेन उक्तः दुःखेन संतप्तचित्तः रामः शोकमोहौ विहाय, आत्मसंयमं पुनः प्राप्तवान्। स रामः, अगाधवीर्यः, अविक्षिप्तः, रम्यवृक्षसमाकीर्णं शोभनं पम्पासरः तीर्त्वा, लक्ष्मणेन सह गतवान्। महात्मा रामः आकस्मात् सर्वं वानर्यं वनं निर्झरगुहासंयुक्तं निरीक्ष्य, दुःखेन संतप्तहृदयः, लक्ष्मणेन सह शोकग्रस्तः प्रवव्राज। स गच्छन्, मदोन्मत्तगजगमनेन, अविक्षिप्तचित्तः, भ्रातृभक्त लक्ष्मणेन धर्मेण बलाच्च राघवः रक्षितः। ऋष्यमूकपर्वतपृष्ठं समीपं गच्छन्तौ, तौ अद्भुतरूपौ वानरयूथपति, आगमने न कम्पितौ न च प्रचलेताम्, दृष्टवन्तौ। तत्र महात्मा वानरयूथपति, मन्दगजगमनेन गच्छन्, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भयशोकाभ्यां संतप्तः, गाढं विषादं जगाम। तौ बलिनौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, वानराः भीताः, तं पुण्यं सुखावहं शरण्यं आश्रमं प्रपेदिरे, यत्र वानरश्रेष्ठाः सदा संचरन्ति। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः। तौ रामलक्ष्मणौ, उत्तमायुधधारिणौ, पराक्रमदर्शनौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सन्दिग्धः अभवत्। तौ बलिनौ निरीक्ष्य, वानरस्य महाभीतस्य मनः चञ्चलम् अभवत्। सुग्रीवः धर्मात्मा, स्थितिं विचिन्त्य, वानरैः सह दुःखितः अभवत्। ततः सुग्रीवः, वानराधिपः, अतिव्याकुलः, रामलक्ष्मणौ निरीक्ष्य स्वान् मन्त्रिणः अवेदयत्। एते नूनं वालिनोऽदेशेन दुस्तरं वनं प्रविष्टौ; तपस्विवेषधारिणौ, किञ्चित् रहस्यं विचरन्ति। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ श्रेष्ठधनुष्मन्तौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं श्रेष्ठं शिखरं जग्मुः। शीघ्रं तत्र गत्वा, वानरयूथपाः सुग्रीवं परिवृत्य उपाजग्मुः। ते सर्वे एकशः पर्वतशिखरात् शिखरं प्लवमानाः, वेगेन पर्वतशिखराणि कम्पितवन्तः। ततः सर्वे बलिनः वानराः, प्लवन्तः, दुष्प्रापेषु स्थलेषु पुष्पितवृक्षान् भग्नवन्तः। ते उत्तमवानराः, महापर्वतं सर्वतः प्लुत्वा, मृगशार्दूलमृगालून् भयात् कम्पयन्तः जग्मुः। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, वानरयूथपतिना सह, पर्वते स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, तिष्ठन्ति। तदा हनुमान्, वाक्यकुशलः, सुग्रीवं भीतमन्युम् वालिकृतदोषसंशयं च, इदं वचनं अब्रवीत्— सर्वैः एष वालिभयमपि त्यज्यताम्; अयं मलयपर्वतः श्रेष्ठः, अत्र वालिनः कश्चिद् भयम् नास्ति। त्वं हि, कपिश्रेष्ठ, भीतः पलायितः; अहं तत्र तं क्रूरदर्शनं वालिनं न पश्यामि। तव भयम्, सौम्य, ज्येष्ठकृतदोषात् जायते; स दुष्टात्मा वालिः अत्र नास्ति, अहं ते किञ्चिदपि भयम् न पश्यामि। अहो, ते कपिस्वभावः स्फुटम् एव दृश्यते, प्लवग, तव चञ्चलमना बुद्धिः स्थिरा न भवति। बुद्ध्या विवेकेन च सर्वेषु कार्येषु प्रवर्तस्व; हि राजा अभिज्ञः न सन् सर्वान् भूतान् न शाश्वति। सुग्रीवः, हनुमतः शुभवचनानि श्रुत्वा, पुनः हनुमते शुभतराणि वचनानि अब्रवीत्— दीर्घबाहू विशालाक्षौ, धनुः बाणखड्गधारिणौ, देवपुत्रसमानौ तौ दृष्ट्वा कः न बिभेति? अहं मन्ये, एते द्वौ उत्तमपुरुषौ वालिना प्रेषितौ; बहुमित्रेणापि नृपेण विश्वासः न कर्तव्यः। शत्रवः वेषधराः विज्ञेयाः; विश्वास्यैः अपि अविश्वास्याः दुर्बलस्थाने प्रहरन्ति। वालिः कार्येषु प्राज्ञः, नृपाश्च दीर्घदर्शिनः; साधारणमानुषरूपेषु अपि परविनाशकान् विज्ञातव्यः। तस्मात् त्वं सामान्यकपिरिव गत्वा, तयोः लिङ्गचेष्टाभाषणैः तौ विज्ञातुम् अर्हसि। तयोः हृदयप्रसादं निरीक्ष्य, पुनः पुनः स्तुत्या विश्वासं लभमानः, लिङ्गैः च विज्ञास्यसि। मम पुरतः स्थित्वा, त्वं पृच्छ, कपिश्रेष्ठ, किमर्थं एते धनुष्मन्तौ इदं वनं प्रविष्टवन्तौ? यदि तौ शुद्धहृदये, कपे, त्वं वाक्येन वा रूपेण वा तयोः विज्ञास्यसि; जनानां पाप्यम् विज्ञेयम्। एवमुक्तः वानरराज्ञा, हनुमान् पवनात्मजः, रामलक्ष्मणयोः समीपं गमनाय मतिं चकार। 'एवमस्तु' इति उक्त्वा, तस्य बुद्धिमतः बलिनः वचनं सम्मान्य, महाबलः हनुमान् तत्र यत्र रामः लक्ष्मणसहितः स्थितः, जगाम। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः। महात्मनः सुग्रीवस्य वचः विज्ञाय, हनुमान् ऋष्यमूकपर्वतादुत्पत्य, तत्र यत्र तौ राघवौ स्थितौ, अगच्छत्।