शक्तिः बलवती, महात्मन्, नास्ति शक्तेः परं बलम्। यः शक्तिमान् भवति, तस्मै लोके किमपि दुर्लभं नास्ति। ये पुरुषाः शक्तिसंपन्नाः, ते कर्मणि न कदाचित् विफलाः। केवलं शक्तिमाश्रित्य, वयं जानकीं पुनः प्राप्स्यामः। कामान्निवर्त्य, शोकं विहाय, आत्मानं न ज्ञासि त्वं, महात्मन्, संयतात्मन्। एवं उक्तः स रामः, शोकग्रस्तचित्तः, शोकमोहौ त्यक्त्वा, आत्मन्यवस्थितः। स रामः, अगाधवीर्यः, अविक्षिप्तः, रम्यां पम्पां नदीं, तीरवृक्षशोभिताम्, सन्तरन्। महात्मा रामः, आकस्मात् सर्वं वनं जलप्रपातगुहायुतं दृष्ट्वा, दुःखितहृदयः, लक्ष्मणसहितः, शोकाभिभूतः निर्जगाम। स गजवद् गमनशीलः, अविक्षिप्तचित्तः, भ्राता लक्ष्मणः धर्मेण बलस्य च रक्षया रामं राघवं ररक्ष। ऋष्यमूकपर्वतपृष्ठे समीपं गच्छन्, तौ कपिगणनायकौ अद्भुतरूपौ अपूर्वौ दृष्ट्वा, ये तयोः आगमने न कम्पितौ न च व्यतितौ। तत्र महात्मा कपिनायकः, मन्दगजगमनः, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भयशोकाभिभूतः, गम्भीरं विषादं जगाम। तौ राघवौ बलिनौ दृष्ट्वा, कपयः भयभीताः, तं आश्रमं पुण्यं सुखदं शरणं कपिसत्तमैर् नित्यं सेवितं जग्मुः। शृणु हि अद्य सर्गं द्वितीयं श्रीवाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। तौ रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ वीर्यवन्तौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सन्दिग्धः अभवत्। स तौ महाबलौ निरीक्ष्य, स्थातुं न शशाक; भयातिरेकात् कपि मनः विक्षिप्तम् अभवत्। सुग्रीवः धर्मात्मा, कार्यस्य गम्भीरत्वं विचिन्त्य, स कपिभिः सह दुःखितः अभवत्। ततः कपिनायकः सुग्रीवः, अत्यन्तं सन्त्रस्तः, रामलक्ष्मणयोः निरीक्ष्य, मन्त्रिणः विज्ञापयामास। एते खलु वानररूपेण वासोऽपि धृत्वा, वालिनः प्रेषितौ, गूढार्थौ किञ्चिद् विचरन्ति। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ धनुष्मन्तौ दृष्ट्वा, गिरिपृष्ठात् अन्यं शृङ्गं अगच्छन्। शीघ्रं तत्र आगत्य, कपिसत्तमाः सुग्रीवं परिपूज्य उपसृज्य समन्तात् स्थिताः। ते सर्वे कपयः, पर्वतशृङ्गे शृङ्गे लङ्घयन्तः, वेगेन पर्वतान् कम्पयामासुः। ततः बलिनः कपयः, लङ्घयन्तः, दुर्गेषु स्फुटितवृक्षान् चिच्छेदुः। तत्र श्रेष्ठाः कपयः, महापर्वतं सर्वतः लङ्घयन्तः, मृगव्याघ्रशार्दूलान् त्रासयामासुः। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, कपिसम्प्रदायेन सह, पर्वते समागताः, अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः। तदा वाक्यविशारदः हनुमान्, सन्त्रस्तं सुग्रीवं, वालिनः दुष्कृत्यस्य शङ्कया, इदं अब्रवीत्—‘सर्वैः वालिसम्बन्धितं महद् भयम् परित्याज्यताम्; अयं मलयपर्वतः उत्तमः, तत्र वालिनः भयम् नास्ति। यद् त्वं भयात् पलायितः, अहं तत्र वालिनं न पश्यामि। यद् तव भयम्, सौम्य, ज्येष्ठस्य दुष्टकर्मणः, स वालिः दुष्टहृदयः, निहि तत्र, तव किमपि भयम् नास्ति। अहो, तव वानरस्वभावः स्पष्टः, विक्षिप्तचित्तत्वात्, न स्थिरः असि। बुद्ध्या विवेकश्च युक्तः, सर्वेषु कार्येषु लक्षणं अनुसर; राजा यदि न बुद्धिमान्, सर्वजनं शासनं न कुर्यात्।’ सुग्रीवः हनुमतः शुभवाक्यं श्रुत्वा, पुनः शुभतरं वाक्यं हनुमानं अब्रवीत्—‘दीर्घबाहू विशालाक्षौ धनुष्कटिसशस्त्रौ, देवसुतौ इव, तौ दृष्ट्वा कः न बिभेत्? अहं मन्ये, एते वालिनः प्रेषितौ; बहुशक्तिसम्पन्नेषु राजसु अपि, विश्वासः न कर्तव्यः। शत्रवः गूढरूपेण आगच्छन्ति, तान् पुरुषः ज्ञातव्यः; विश्वासयुक्तैः अपि, अविश्वास्याः दुर्बलस्थानि हन्ति। वालिः कार्येषु कुशलः, राजानः दूरदर्शिनः; तान् विनाशकान् साधारणरूपान् अपि ज्ञातव्यः। अतः त्वं सामान्यवानररूपेण तान् उपेत्य, तेषां लक्षणं, आचारं, वाक्यं च निरीक्ष्य, तान् विवेक्तुम् अर्हसि। तेषां भावं निरीक्ष्य, हर्षितहृदयौ चेत्, पुनः पुनः प्रशंसया विश्वासम् आपाद्य, लक्षणानि पठ। मम पुरतः स्थित्वा, त्वं पृच्छ, वानरश्रेष्ठ, किमर्थं धनुष्मन्तौ एतौ वनं प्रविष्टौ। चेत् तौ शुद्धहृदयौ, तद् वाक्येन वा रूपेण वा विवेक्तुम् अर्हसि; पापस्य लक्षणं ज्ञेयम्। एवं कपिनायकस्य आज्ञया, हनुमान् मारुतसुतः, रामलक्ष्मणयोः समीपं गन्तुं निश्चितवान्। ‘एवमस्तु’ इति उक्त्वा, तस्य बुद्धिमतः बलिनः वचनं सम्मान्य, महाबलः हनुमान् रामं लक्ष्मणसहितं उपगच्छत्। शृणु हि अद्य तृतीयं सर्गं श्रीवाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे।