रामः लक्ष्मणं प्रति—"गच्छ लक्ष्मण, भ्रातृप्रेम्णा भरतं पश्य; अहं तु जानक्याः विना जीवितुं न शक्नोमि" इति—इत्युक्त्वा, महात्मा रामः शोकवशं प्राप्तः इव विललाप। तदा भ्राता लक्ष्मणः तं निःश्वासितं रामं समीहितानि, स्थिराणि च वाक्यानि उवाच—"स्वस्थः भव, राम; सर्वं शुभं भवतु। दुःखं मा कृथाः, नरश्रेष्ठ। शुद्धहृदयानां एषा वृत्तिः न जायते। वियोगजनितं दुःखं चिन्तयन्नपि, प्रियतमे प्रति आसक्तिं त्यज। यथा अतीव समीपस्थं ज्वलनं अपि स्निग्धं वात्यां दग्धुम् अर्हति, तथा अतीव आसक्तिः न हितकरा।" "राघव, रावणः यदि पातालं वा अपरं स्थानं वा गच्छेत्, तत्रापि त्वत्तः न मोक्ष्यते। प्रथमं तु तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य निवासस्थानं विज्ञेयम्; ततः सः सीतां मोक्षयिष्यति वा, न वा, विनश्यिष्यति वा। यदि सः सीतया सह दितेः गर्भं यायात्, तत्रापि मिथिलाकन्यां न प्रतिपादयति चेत्, अहं तं हनिष्यामि। आत्मानं संयम्य, दुःखपरित्यागं कुरु; अकृतप्रयत्नैः हतानां कार्याणां पुनर्लाभः न सम्भवति।" "ऊर्जस्वितायाः बलं महदस्ति; तस्मात् ऊर्जितस्य किञ्चिदपि दुर्लभं न भवति। ऊर्जस्विनः कर्मसु न प्रमाद्यन्ति; केवलं ऊर्जयाः आश्रित्य जानकीं प्रतिपद्येमहि। काममग्निं परित्यज्य, शोकं विसृज्य, आत्मानं न अवगच्छसि, महात्मन्, संयतात्मन्।" एवमुक्तः लक्ष्मणेन, शोकाभिभूतचित्तः रामः शोकं मोहं च परित्यज्य, धैर्यं प्रतिलब्धवान्। ततः रामः, अप्रमेयवीर्यः, धैर्येण सुशोभनं पम्पासरः तीर्त्वा, तटवृक्षैः शोभितं तं देशं पारयामास। महात्मा रामः तदा सह लक्ष्मणेन, वनं सलिलधाराभिः गुहाभिश्च संयुक्तं सर्वतो निरीक्ष्य, शोकग्रस्तः, प्रस्थितवान्। गजवृषभस्य गतिसमः, निश्चलचित्तः सः रामः, लक्ष्मणेन धर्मेण च बलेन च रक्षितः, अग्रे ययौ। ऋश्यमूकपर्वतस्य निकटे गतवन्तौ तौ, विस्मयकारिणौ द्वौ वानरयूथपतिं ददृशतुः, ये तयोः आगमने न कम्पितवन्तौ, न च प्रत्युत्थितवन्तौ। तत्र महात्मा वानरयूथपतिः शनैर्गजगमनेन सञ्चरन्, तौ भ्रातरौ विलोक्य, भयशोकसंविग्नः, विषण्णः अभवत्। तौ वीर्यवन्तौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा वानराः भीतानः तं पुण्यं, सुखदं, शरण्यं आश्रमं समुपेत्य, यत्र वानरयूथपतयः नित्यं वसन्ति, शरणं प्रपेदिरे। शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः आरभ्यते। तत्र, रामलक्ष्मणौ दिव्यास्त्रधारिणौ, वीर्यशालिनौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सन्देहवशात् सशङ्कितः अभवत्। तौ महाबलिनौ निरीक्ष्य, सुग्रीवस्य मनः अत्यन्तभीतस्य चञ्चलम् अभवत्। तदा सुग्रीवः, धर्मात्मा, स्थितिं चिन्तयन्, वानरैः सह विषण्णः अभवत्। सः वानरयूथपतिर्भीषयाञ्चितः, रामलक्ष्मणौ विलोक्य, मन्त्रिभ्यः तन्म् आख्यात्। "एते निश्चितम् इदं दुर्गं वनं वालिनः प्रेषितौ प्रविष्टौ; वल्कलवसनौ इमे केनचित् रहस्यान्तरेण विचरतः" इति। तदा सुग्रीवस्य मन्त्रिणः तौ धनुष्मन्तौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं शिखरं शीघ्रं जग्मुः। तत्र गत्वा, वानरयूथपतिं सुग्रीवं परिवृत्य, समुपेत्य, तस्य पृष्ठतः स्थितवन्तः। ते वानराः, पर्वतशिखरात् पर्वतशिखरं लङ्घयन्तः, शीघ्रतया पर्वतशिखराणि कम्पयन्तः, रेखया ययुः। तत्र सर्वे बलिनः वानराः, लङ्घनं कृत्वा, तत्र दुर्गमेषु स्थलेषु विकसन्तीनां वृक्षाणां शाखाः छित्त्वा, मृगव्याघ्रशार्दूलान् च भीषयन्तः, तं महापर्वतं सर्वतः लङ्घयन्तः, स्थितवन्तः। तदा सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, वानरयूथपतिना सह, तस्मिन् गिरौ, कृताञ्जलयः, एकत्र स्थिताः। तत्र हनुमान्, वाक्यविशारदः, सुग्रीवं भीतं, वालिनः पापकर्मणः संशयग्रस्तं, इदं वचनम् अब्रवीत्—"वाल्युद्वेगः सर्वैः परित्यज्यताम्; अयं मलयगिरिः उत्तमः, अत्र वालिनः भयम् नास्ति। त्वं भयात् पलायितः इति, अहं तत्र तं क्रूरदर्शनं वालिनं न पश्यामि। तव भयस्य हेतुर्निजस्य ज्येष्ठस्य दुष्कृत्यम्; सः पापात्मा वानरः अत्र नास्ति; न च ते किञ्चिदपि भयम् अहम् अपि न पश्यामि।" "हा, त्वदीया वानरप्रकृतिः स्पष्टं दृश्यते, प्लवग; मनः चपलत्वात् त्वं स्थिरं न चिन्तयसि। बुद्ध्या विवेकश्च युक्तः, सर्वेषु कार्येषु लक्ष्मणं कुरु; हि नीतिहीनः राजा सर्वेषां प्रजाः न शासितुं शक्नोति।" इति। सुग्रीवः, हनुमतः शुभानि वचनानि श्रुत्वा, तस्मै पुनरपि शुभतराणि वचनानि उवाच—"दीर्घबाहू, विशाललोचनौ, धनुः, बाणं, खड्गं च वहन्तौ—एवं दृष्ट्वा इमौ देवसुतोपमौ, कः न भीतिम् अनुभवेयात्? अहं मन्ये, इमौ द्वौ पुरुषश्रेष्ठौ वालिना प्रेषितौ; बहुमित्रयुक्तेषु अपि राजसु, अत्र विश्वासः न कर्तव्यः।" "वेषपरिवर्तिनः शत्रवः पुरुषेण ज्ञातव्याः; आश्रित्य विश्वसन्तं, अविश्वास्याः अपि दुर्बलस्थाने प्रहरन्ति।" इत्येवं, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह, तेषां आगमनस्य रहस्यम् विचिन्तयन्, तत्र स्थितः।