रामः तदा शोकविह्वलः लक्ष्मणं प्रीतिसंयुक्तया संबोधितवान्—"आर्य लक्ष्मण, किमहं कौसल्यायै वदामि, या बुद्धिसम्पन्ना धर्मज्ञा च सती मां पृच्छति, 'क्व मे स्नुषा?' इति। गच्छ त्वं भरतं पश्य, भ्रातृस्नेहयुक्तं तम्; अहं तु जनकात्मजया विना जीवितुं न शक्नोमि।" एवं रामस्य महात्मनः शोकसंभ्रमवदनस्य विलपतः लक्ष्मणः तदा सम्यक्, स्थिरं च वचनमुवाच—"आत्मानं संनय, राम; सर्वं शुभं भवतु ते। न शोचनीयमिदं त्वया, पुरुषश्रेष्ठ। शुद्धान्तःकरणेषु हि भवतः इदृशा विचाराः न जायन्ते।" "वियोगजनितं दुःखं स्मृत्वा प्रियतमे प्रति तव अनुरागं त्यज। यथा अति सन्निकृष्टः स्नेहः स्नेहवत्यपि वात्यां दीपशिखायां दग्धः भवति, एवं अति प्रीति अपि क्लेशदायिनी। यदि स रावणः पातालमपि गच्छेत्, अथवा यत्र कुत्रापि गच्छेत्, तत्रापि त्वत्तः न मोक्ष्यते, राघव। प्रथमं तु तस्य दुष्टराक्षसस्य निवासस्थानं विज्ञाय, ततो वा स सीतां मुक्त्वा जीवेत्, वा नाशं यास्यति। यदि स रावणः सीतया सहितः दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्रापि मिथिलाकन्यां न प्रत्यापयति चेत्, तं हनिष्यामि। आत्मानं धैर्ये स्थापय, आर्य; दुःखमिदं मूढभावं च त्यज। प्रयत्नं विना नष्टः कार्यः पुनः न लभ्यते।" "ऊर्जस्वित्वं बलवत्, आर्य; ऊर्जायाः बलात् अन्यत् बलं नास्ति। ऊर्जस्विनां लोके किञ्चित् दुर्लभं न विद्यते। ऊर्जायुक्ताः पुरुषाः कर्मणि न प्रमाद्यन्ति; केवलं ऊर्जां आश्रित्य वयं जानकीं पुनः प्राप्स्यामः। काममार्गं परित्यज्य शोकं च त्यक्त्वा, त्वं स्वं महात्मानं, स्वसंयमं न जानासि।" इति लक्ष्मणस्य वाक्यैः सम्बोधितः रामः शोकाभिभूतचित्तः तं शोकं मोहं च परित्यज्य आत्मसंयमं पुनः प्राप। ततः रामः, गाम्भीर्येण अप्रमेयवीर्यः, शान्तचित्तः, सुशोभनं पम्पासरः तटवनैः शोभितं, तं सरितं तीर्त्वा जगाम। स महात्मा, तदा सर्वं वनं सलिलप्रपातगुहासंयुक्तं निरीक्ष्य, शोकग्रस्तहृदयः लक्ष्मणेन सह तत्र प्रवृत्तः। गजेन्द्रेण यथा मदोद्धतेन गतिः, तथा सः गतः, लक्ष्मणः अपि भ्रातृनिष्ठया धर्मेण च बलेन च राघवम् अपालयत्। ऋश्यमूकपर्वतस्य समीपे गतवन्तौ तौ रामलक्ष्मणौ, विचित्ररूपौ द्वौ कपिसत्तमौ दृष्टवन्तौ, ये तयोः आगमने न व्यथितौ न च कम्पितौ। तत्र महात्मा कपिराजः तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भीतसंदिग्धचित्तः, महता शोकविषादेन संतप्तः। तौ वीरौ राघवलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, कपयः भीता, तं पुण्यं सुखदं शरण्यं आश्रमं ययुः, यः सदा कपिसत्तमैः सेवितः। शृणु, इदानीं श्रीवािल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य द्वितीयः सर्गः प्रवर्तते। रामलक्ष्मणौ तौ धर्मात्मानौ, उत्तमायुधधारिणौ, विक्रमेण समन्वितौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सन्देहं प्रपेदे। स तौ महाबलिनौ निरीक्ष्य, तत्र स्थितुं न शशाक; महाभीतेन तस्य कपेरात्मा व्याकुलितः। तदा सुग्रीवः, धर्मात्मा, स्थितिं विचिन्त्य, सर्वैः कपिभिः सह महता शोकविषादेन पीडितः। स तदा महाकपिः सुग्रीवः, अत्यन्तविषण्णः, रामलक्ष्मणौ निरीक्ष्य स्वान् मन्त्रिणः उक्तवान्—"नूनं एते दुर्गमं वनं वालिना प्रेषितौ प्रविष्टौ; मुनिवेषधारिणौ किञ्चित् रहस्यम् इच्छन्तौ विहरतः।" तदा सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ श्रेष्ठधनुष्मन्तौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं शिखरं जग्मुः। शीघ्रं तत्र गत्वा, कपिसत्तमाः सुग्रीवस्य चतुर्दिशं समन्ततः पर्यवेष्टन्त। एवं पर्वतशिखरात् पर्वतं प्लवमानाः, कपयः वेगेन शिखराणि कम्पयन्तः, पुष्पिततरूणि च विदारयन्तः, मृगमर्कटव्याघ्रान् च त्रासयन्तः, तत्र पर्यगच्छन्। ततः सुग्रीवमन्त्रिणः, तं कपिसत्तमं परितः संस्थिताः, सर्वे प्रणम्य स्थिताः। तदा हनूमान् वाक्यविशारदः, भयात् वालिकृतदोषसंशयेन संतप्तं सुग्रीवं इत्युवाच—"सर्वैः वालिसम्बन्धितं महद्भयं त्यज्यताम्; अयं मलयपर्वतः उत्तमः, अत्र वालिनः भयम् नास्ति।" "त्वं हि भयात् पलायितः, तत्र स क्रूरदर्शनः वालिः न दृश्यते। त्वदीयं भयम्, सौम्य, ज्येष्ठस्य दुष्कृतात् उत्पन्नम्; स दुष्टात्मा वालिः अत्र नास्ति, न चापि तवापि किञ्चित् आपद् अहम् पश्यामि। अहो, तव कपिस्वभावः स्पष्टः; चपलचित्तत्वात्, त्वं नात्मानं स्थिरं कर्तुं शक्नोषि। बुद्ध्या निर्णयेन च सर्वेषु कार्येषु आचर; हि राजा यः न बुद्धिमान्, स सर्वेषां न प्रभुः।" सुग्रीवः तु हनूमतः सर्वं शुभं वचनं श्रुत्वा, पुनः हनूमन्तं शुभतरं वाक्यम् उक्तवान्—"दीर्घबाहू, विशालनेत्रौ, धनुः, बाणं, खड्गं वहन्तौ—एवं द्वौ देवपुत्रसमानौ दृष्ट्वा कः न भीतिम् आप्नुयात्? अहम् मन्ये, एतौ द्वौ उत्तमपुरुषौ वालिना प्रेषितौ; बहुमित्रयुक्तेषु अपि राजसु, विश्वासः अत्र न कर्तव्यः।