सा कृष्णवर्णा धर्मचारिणी सीता, या मां वनमध्ये प्रेमपीडितं दुःखार्तं दृष्ट्वा, स्वयमिव शोकविमुक्ता सञ्जातहर्षा मां प्रहृष्टया वाचा सम्बोधयामास। सा माम् उवाच—"आर्यपुत्र! यदा सा बुद्धिमती कुलीनाश्च कौसल्या अयोध्यायाम् मां पृच्छिष्यति—'कुतः स्नुषा मम?'—तदा अहं किं वदामि?" इति। ततोऽहं लक्ष्मणं प्रति उवाचम्—"गच्छ लक्ष्मण, भ्रातृप्रियं भरतं पश्य; अहं तु जनकात्मजया विना जीवितुं न शक्नोमि।" एवं रामः महात्मा अनाथवत् विलपन्निव स्थितः, तदा भ्राता लक्ष्मणः तं सम्यगुक्तया निश्चलया वाचा सम्बोधयामास—"स्वस्थः भव राम, सर्वं शुभम् अस्तु ते; मा शुचः, पुरुषश्रेष्ठ! शुद्धान्तःकरणानां एवं विचारः न जायते।" पुनः सः उवाच—"वियोगजन्यं दुःखं स्मृत्वा प्रियतमा विषये तव आसक्तिं त्यज; यथा अतीव समीपे दीपशिखया सिक्तः वात्यः दग्धः भवति, तथा।" "यद्यपि स रावणः अधः पातालं वा गच्छेत्, अथवा अन्यं देशं प्राप्नुयात्, त्वत्तः किञ्चित् न मोक्ष्यते, राघव। प्रथमं तु तं दुष्टं राक्षसं कुत्र स्थितः इति विज्ञाय, ततः स सीतां मोक्षयिष्यति, अथवा निधनं प्राप्स्यति। यदि रावणः सीतया सह दितेः गर्भं यायात्, तत्रापि तं हनिष्यामि, यावत् मिथिलात्मजां न प्रयच्छति।" "स्वस्थः भव, आर्य, इयं दुःखिनी वृत्तिः त्यज्यताम्; प्रयत्नं विना नष्टः कार्यो न पुनः लभ्यते। ऊर्जा शक्तिमती, आर्य; ऊर्जा समा न काचिद् बला; ऊर्जस्विनां लोके किञ्चिद् दुर्लभं नास्ति। ऊर्जा युक्ताः पुरुषाः कर्मसु न प्रमाद्यन्ति; केवलम् ऊर्जां आश्रित्य जानकीं प्राप्स्यामः।" "काममार्गं परित्यज्य, शोकं विहाय, त्वं आत्मानं न जानासि, महात्मन्, जितेन्द्रिय।" एवमुक्त्वा लक्ष्मणेन, शोकाभिभूतचित्तः रामः शोकमोहौ परित्यज्य स्वस्य धैर्यं पुनः प्राप। स रामः अगाधवीर्यः, धैर्यं समास्थाय, शोभनैः तटवृक्षैः शोभितां रम्यां पम्पां सरितं अतिचक्राम। महात्मा रामः, सह लक्ष्मणेन, सहसा सर्वं वनं निर्झरगुहायुतं निरीक्ष्य, शोकग्रस्तः, तत्रैव निर्गत्य प्रवृत्तः। स गतः, मदोन्मत्तगजगमनेन यथावत्, चित्तेऽविकम्पमानः; लक्ष्मणश्च भ्रातृनिष्ठया धर्मेण बलेन च राघवम् अपालयत्। एवम् ऋष्यमूकपर्वतस्य समीपे चरन्तौ, तौ कपीन्द्रौ अद्भुतरूपौ अपूर्वदर्शनौ अपश्येताम्, ये आगत्य न कम्पन्ते न च प्रचलन्ति। तत्र महात्मा कपिराजः, मन्दगजगतिसंयुक्तः, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भीतसन्दिग्धचित्तः, महतीं चिन्तां प्राप। तौ रामलक्ष्मणौ महाबलिनौ दृष्ट्वा, कपयः भीताः तं पुण्यं सुखदं शरण्यं आश्रमं जग्मुः, यः सर्वदा कपीन्द्रैः सेव्यमानः। इदानीं श्रूयतां वाल्मीकीये रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः। रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ शूरौ दृष्ट्वा सुग्रीवः सन्दिग्धः अभवत्। तौ महाबलिनौ समीपस्थौ दृष्ट्वा, महाभीतेन कपिना चित्तं चञ्चलं जातम्। तदा सुग्रीवः, धर्मात्मा, गम्भीरं विचार्य, सर्वैः कपिभिः सह महतीं व्यथां प्राप। सुग्रीवः कपिराजः, अतिव्याकुलः, तस्य मन्त्रिणः समीपस्थं रामलक्ष्मणौ वीक्ष्य विज्ञापयामास। "नूनं एते वानररूपेण वलिना प्रेषितौ इमं दुर्गं वनं प्रविष्टौ; वलिनः कार्येण, वटवाससौ, किञ्चिद् रहस्यं कुर्वन्तौ इह विचरतः।" तदा सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ धनुर्धरौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं उत्तमं शिखरं जग्मुः। ते शीघ्रं तत्र गत्वा, कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं परिवृत्य, तं समुपाजग्मुः। ते पर्वतशिखरात् पर्वतशिखरं क्रममाणाः, वेगेन शिखराणि कम्पयन्तः, पङ्क्त्या गताः। ते बलवन्तः कपयः, विक्रम्य, दुरासदेषु स्थलेषु पुष्पवन्तः द्रुमान् चिच्छेदुः। ते उत्तमकपयः, पर्वतस्य सर्वतो विक्रम्य, मृगवृकव्याघ्रांश्च भीषयन्तः, जग्मुः। ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, कपिश्रेष्ठेन सह, तस्मिन्पर्वते समागताः, सर्वे अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः। तदा हनुमान् वाग्विशारदः, सुग्रीवं भीतम् वलिनः दुष्कृतात् संशयं चापन्नं इदं वचनं अब्रवीत्—"वालीव्यग्रता सर्वेषां त्यज्यताम्; अयं मलयपर्वतः उत्तमः, अत्र वाली नास्ति कश्चिद् भीः।" "त्वं कपिश्रेष्ठ, भीतवान् पलायितः, अत्र तं क्रूरदर्शनं वालीं न पश्यामि। तव भीतिर्वालिनः पापकर्मणः उत्पन्ना, स दुष्टात्मा वाली अत्र नास्ति; अहं किञ्चिद् भीमं न पश्यामि। अहो, कपिस्वभावः तव स्फुटं दृश्यते, प्लवङ्गम; तव चञ्चलमनसः, आत्मनं स्थिरं न कुरुषे।" "बुद्ध्या विवेकश्च युक्तः सर्वेषु कार्येषु लक्षणानि पश्य; राजा हि अविवेकी सर्वाणि भूतानि न शशाक्ति पालयितुम्।" सुग्रीवः, हनूमतः शुभवचनानि श्रुत्वा, तस्मै पुनः शुभतरं वचनं प्राह। "दीर्घबाहु विशालाक्षौ, धनुर्बाणासिशोभितौ—एतौ देवसुतोपमौ दृष्ट्वा कः न भीतः स्यात्?" इति। एवं तत्र रामलक्ष्मणयोः शोकविमोचनं, पम्पातरणं, ऋष्यमूकपर्वतसमीपगमनं, तत्र कपिसंघदर्शनं, सुग्रीवस्य भीतिः, मन्त्रिणां सञ्चालनं, हनूमतः उपदेशः, सर्वं क्रमशः सम्प्राप्तम्।