रामः सौमित्रिं सान्त्वयन् इदं स्नेहपूर्वकं वचः प्रोवाच—"यदि सा सुललिता वैदेही मया सह पुण्यं पम्पासरःस्पन्दनं सुखेन अनुभवेत, तदा अहं नूनं जीवितुं शक्नुवामि। धन्यास्ते ये पम्पावनान्तरे पुण्यगन्धिवातं पद्मोत्पलसुगन्धिं दुःखापहं स्पृशन्ति, लक्ष्मण। या मम प्रिया कृष्णा पद्मपत्रनयना मत्तः पृथग्भूता, सा जनकात्मजा कथं दुःखिता जीवितं धारयति?" रामः चिन्तयन् पुनरुवाच—"यदि जनकः सत्यम् आह राजा सभायां मां पृष्ट्वा सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, तदा अहं किं वदामि? या धर्मनिष्ठा मम पितुः वने प्रस्थापनेऽपि मम अनुसारिणी आसीत्, सा मम प्रियसी सीता अधुना कुत्र वसति? लक्ष्मण, या राज्यात् पतिता मम दुःखितचित्तस्य अनुगमिनी, तस्याः वियोगेन अहं दीनो कथं जीवितुं शक्नोमि?" "या सुगन्धिः शोभना निर्मला विकचपद्मलोचनवदना सा मम प्रिया यदि न दृश्यते, तदा मम मनः शुष्यति। लक्ष्मण, कदा अहं वैदेह्याः तानि पुण्यानि मधुराणि हितानि वचांसि शृणोमि, या मन्दस्मितहास्यशोभिता? या धर्मपरा कृष्णा वनान्तरे मयि प्रेमार्ते दुःखिते सति प्रसन्ना हृष्टा वचः उवाच, सा कदा पुनः मम सम्मुखे भविष्यति?" "लक्ष्मण, अयोध्यायां कौसल्यायै किं वदामि, या बुद्धिमती धर्मज्ञा च माम् एव पृच्छेद्—'क्व मम सूनोः पत्नी?' लक्ष्मण, त्वं गच्छ भरतं पश्य, यो भ्रातृभक्तः; अहं तु विना जानकीं जीवितुं न शक्नोमि।" एवं रामः महात्मा शोकविह्वलः विलपन् आसीत्। तदा लक्ष्मणः धर्मात्मा तं सम्यक् वचः उवाच—"स्वस्ति ते अस्तु, राम, आत्मनः धैर्यं धारय; पुरुषश्रेष्ठ, त्वं मा शुचः। शुद्धचित्तेषु एते भावाः न जायन्ते। वियोगजनितदुःखं स्मृत्वा प्रेयस्याः सङ्गं त्यज; यथा अतीव निकटस्थं तैलवर्तिं ज्वालया स्पृष्टं दह्यते, तथा अतिप्रियता दुःखाय भवति।" "राघव, स यद्यपि पातालं गच्छेत् अथवा अन्यं देशं, रावणः तव पथि न पलायितुं शक्नोति। प्रथमं तु तस्य दुष्टराक्षसस्य स्थानं विचिन्त्य, तदा स जानकीं मोक्षयेत् अथवा विनाशं गच्छेत्। यदि स सीतया सह दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्रापि अहं तं हनिष्यामि, यदि मिथिलात्मजां न प्रयच्छति। आत्मवन्तं भव, दुःखं च त्यज; प्रयत्नं विना नष्टः अर्थः न पुनः लभ्यते।" "पुरुषस्य तेजः बलवत्तरं, तस्मात् तेजसा न किमपि दुरलभं लोके। तेजस्विनः कर्मणि न प्रमाद्यन्ति; केवलं तेजसा जानकीं पुनः प्राप्स्यामः। तव आत्मानं न पश्यसि, महात्मन्, जितेन्द्रिय, कामपथं दुःखं च त्यक्त्वा।" एवं लक्ष्मणेन उक्तः रामः शोकविह्वलचित्तः शोकं मोहं च परित्यज्य धैर्यं प्राप्नोत्। स रामः अगाधवीर्यः, स्थिरचित्तः, सुशोभनं पम्पासरः सरितं तरति, यत्र तटवृक्षाः शोभन्ते। महात्मा रामः स जलप्रपातगुहायुक्तं वनं सर्वतो निरीक्ष्य, दुःखार्तचित्तः लक्ष्मणेन सह तत्र गतवान्। गतमानः स गजमदवद् विचलनशीलः, लक्ष्मणः तु भ्रातृनिष्ठया धर्मेण बलवता च राघवस्य रक्षां अकरोत्। ऋश्यमूकपर्वतस्य शिलासन्निकटे संचरन्तौ तौ रामलक्ष्मणौ अद्भुतरूपिणौ द्वौ वानरयूथपतिं दृष्टवन्तौ, ये तयोः आगमने न कम्पितवन्तौ न च व्यथितवन्तौ। तत्र स महात्मा वानरयूथपतिर्गजगमनेन संचरन् तौ भ्रातरौ वीक्ष्य, भीतेन चित्तेन विषण्णः अभवत्। तौ वीर्यवन्तौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा वानराः भीता आश्रमं शरण्यं पुण्यं सुखदं गच्छन्ति, यः नित्यं वानरयूथपतिभिः सेवितः। शृणु अद्य वाल्मीकि-रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः। रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ वीर्यशालिनौ दृष्ट्वा सुग्रीवः सन्देहितः अभवत्। तौ वीर्यवन्तौ निरीक्ष्य स वानरः स्थातुं न शशाक; तस्य भीतेन चित्तं चञ्चलमभवत्। सुग्रीवः धर्मात्मा तदवस्थां विचिन्त्य चिन्तयन् सर्वैः वानरैः सह दुःखितः अभवत्। तदा वानरपतिः सुग्रीवः अतिविषण्णः, रामलक्ष्मणौ निरीक्ष्य स्वमन्त्रिणः उक्तवान्—"नूनं एते वालिनाऽभ्युप्रेषितौ दुस्तरं वनं प्रविष्टवन्तौ; वानप्रस्थवेषधारिणौ किञ्चित् रहस्यं चरन्ति।" ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः तौ धनुष्मन्तौ वीर्यवन्तौ दृष्ट्वा, तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं उत्तमं शिखरं ययुः। शीघ्रं तत्र गत्वा वानरयूथपाः सुग्रीवं परिवृत्य समुपविविशुः। एवं ते सर्वे वानराः अनुक्रमेण पर्वतादपर्वतं प्लवमानाः वेगेन शिखराणि कम्पयन्ति। ततः सर्वे बलिनः वानराः प्लवमानाः तत्र दुर्गमेषु स्थलेषु विकसद्वृक्षान् छित्त्वा भ्रंशयन्ति। सर्वतो वानरश्रेष्ठाः पर्वतं परिप्लुत्य मृगव्याघ्रशार्दूलान् त्रासयन्ति। ततः सुग्रीवमन्त्रिणः सर्वे वानरयूथपतिना सहिताः पर्वते स्थित्वा, हस्ताञ्जलिं कृत्वा तस्थुः।