रामः तु रम्येऽस्मिन्गिरौ, मदोन्मत्तविहङ्गसंघैः संकीर्णे, यदि केवलं प्रियाम् अवेक्षेय, तदा सर्वं मम सम्यक् स्यात् इति सौमित्रिं प्रति व्याहरत्। सः पुनरुवाच—"यद्येषा सुकेशिनी वैदेही मया सह पम्पायाः शुद्धमङ्गलवातं रमणीयं अनुभवेत्, तदा अहम् अपि जीवेतुम् अर्हेयम्। धन्याः ते ये पम्पावने प्रसन्नं पद्मोत्पलसुगन्धिनं शोकार्तिहनं पुण्यवातं भुञ्जते, हे लक्ष्मण। या मम प्रिया कृष्णा कमलदललोचना मत्तः पृथक् कृताऽस्ति, सा जनकात्मजा निरुपायाऽपि कथं जीवितुम् अर्हति?" इति शोकार्दितः रामः चिन्तयन् तिष्ठति। पुनः सः चिन्तयामास—"सत्यवादी धर्मात्मा जनकः यदि जनसमाजे सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, तर्हि किं वदामि? या मया पितुः आदेशात् वनं प्रविष्टा धर्मनिष्ठा सा प्रिया सीता अधुना कुत्र वसति?" इति। "अस्याः विना, हे लक्ष्मण, राज्यम् अपहाय दुःखितचित्तस्य मम, कथं जीवेयं?" इति सः दुःखमगात्। "या तिलकनिष्कलुषं सुरभि सुन्दरं विकसत्कमललोचनं मुखं मम न पश्यामि, तेन मम मनः शुष्यति। कदा तु अहम् अस्याः वैदेह्याः धर्म्याणि मधुराणि हितानि वचनानि मृदुस्मितहासविभूषितानि श्रोष्यामि, हे लक्ष्मण?" इति सः विलपन् आह। "या सा धर्मपत्नी कृष्णवर्णा मां कामार्तं दुःखितं च वनान्तरे दृष्ट्वा स्वयं दुःखमुक्तेव हृष्टा मां प्रियं वदति स्म। किम् अहम् अयोध्यायां कौशल्यायै ब्रुवाणि, या सती बुद्धिमती महात्मा माम् 'क्व स्नुषा?' इति पृच्छेत्?" इति रामः पुनः दुःखेन व्याकुलः। सः लक्ष्मणम् उवाच—"गच्छ भारतम्, भ्रातृभक्तं पश्य; अहम् जनकात्मजया विना जीवितुं न समर्थः।" एवं रामः महात्मा अनाथवत् विलपन् स्थितः, तदा लक्ष्मणः तम् उपगम्य यथोचितं स्थिरं च वाक्यम् अब्रवीत्—"आत्मानं संयम्य, राम, सर्वं कुशलं भूयात्, शोकार्तः मा भव। शुद्धहृदयानां पुरुषाणां एते भावाः न जायन्ते। प्रियतमा-वियोगजनितं दुःखं स्मृत्वा तां स्नुषां प्रति तव आसक्तिं त्यज। यथा आर्द्रः वात्युत्कर्षे वर्तते तु तैलवर्तिकाऽग्निना सम्यक् स्पृष्टा क्षयं याति, एवं तव मनः दुःखेन नश्येत्।" "यद्यपि सः रावणः अधस्तान् पतितः स्यात्, परं वा गच्छेत्, त्वत्तः न मोक्ष्यते, हे राघव। प्रथमं तु तस्य दुष्टराक्षसस्य स्थानम् अन्वेष्यामः; ततो वा सः सीतां विमोक्ष्यति, वा नश्यति। यदि रावणः सीतया सह दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्रापि तम् अहम् हनिष्ये, यावद् मिथिलात्मजां न प्रत्यर्पयति।" "आत्मानं संयम्य, दुःखमिदं त्यज; प्रयत्नरहितेन कार्यं न पुनः लभ्यते। वीर्यं बलवत्तरं, तस्मात् अन्यत् नास्ति; वीर्यवन्तः सर्वं प्राप्नुवन्ति। वीर्यसम्पन्नाः पुरुषाः कर्मसु न प्रमाद्यन्ति; वीर्येणैव जानकीं प्राप्स्यामः।" "काममार्गं त्यक्त्वा, शोकं च परित्यज्य, आत्मानं न पश्यसि, महात्मन्, संयतात्मन्।" इत्येवं लक्ष्मणेन उक्तः रामः शोकविमूढचित्तः शोकं मोहं च त्यक्त्वा स्वात्मानं पुनः अविन्दत्। सः रामः, अगम्यबुद्धिः, पम्पां शोभनवृक्षसमाकीर्णां सरितं निर्विघ्नः अतिक्रामत्। सः महात्मा समग्रं काननं सलिलप्रपातगुहासंकीर्णं निरीक्ष्य, क्लेशेन पीडितः, लक्ष्मणेन सह शोकार्दितः प्रस्थितवान्। सः गजवद् गच्छन्, स्थिरचित्तः, भ्रातृनिष्ठया लक्ष्मणेन धर्मेण च बलेन च राघवः रक्षितः। ऋष्यमूकपर्वतस्य समीपं गतौ तौ, तत्र अद्भुतरूपौ द्वौ वानरयूथपतिं दृष्टवन्तौ, यौ तयोः समीपगमने न कम्पितौ न च व्याकुलितौ। तत्र महात्मा वानरयूथपतिर्गजगमनो तौ भ्रमन्तौ दृष्ट्वा भयशोकाभ्याम् आकुलः विषादमगात्। तौ बलवन्तौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा वानराः भीता आश्रमं पुण्यं शिवं शरण्यं वानरयूथपतिसेवितं जग्मुः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः शृणु। तत्र रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ वीर्यवन्तौ दृष्ट्वा सुग्रीवः सन्दिग्धः अभवत्। सः तौ महाबलौ निरीक्ष्य तिष्ठन् न शशाक; भयभीतः वानरः सुग्रीवः उद्विग्नचित्तः अभवत्। तदा सुग्रीवः धर्मात्मा तद्विषयं विचिन्त्य सखिभिः सह दुःखितः। सः वानरराजः अतिव्याकुलः तान् मन्त्रिणः दृष्ट्वा रामलक्ष्मणयोः समीपं गच्छन् सूचयामास। "नूनम् एते वलिना प्रेषितौ दुर्गमं वनमिदं प्रविष्टौ; वानररूपेण वलिनः कार्यं कर्तुं किमपि गूढभावेन चरन्ति," इति सः मनसि न्यवेश्य। तदा सुग्रीवस्य मन्त्रिणः तौ श्रेष्ठधन्विनौ दृष्ट्वा तस्मात् पर्वतशिखरात् अन्यं शिखरं जग्मुः। ते शीघ्रं तत्र प्राप्ताः, वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं परिवृत्य उपागच्छन्। ते सर्वे वानराः शृङ्गात् शृङ्गं क्रमशः प्लवमाना वेगेन पर्वतशिखराणि कम्पयामासुः। तत्र बलवन्तः वानराः प्लवमानाः दुर्गमेषु स्थलेषु विकसत्पुष्पवृक्षान् भग्नवन्तः। ते वानरश्रेष्ठाः पर्वतेषु सर्वतः प्लवमानाः मृगमर्कटशार्दूलान् भीषयन्तः गच्छन्ति स्म।