रामः सौमित्रिणा सह पम्पातटं समुपेत्य, तत्र रमणीयेषु शिलातटेषु विहरन्तं मृगगणं स्वयमपि ददर्श। तेषां मृगाणां प्रियासहितानां विचरणं निरीक्ष्य, स्वप्रिया वैदेह्याः वियोगवेदनया स्वान्तः क्लेशं स्मरन्, सः इदं सौमित्रये न्यवेदयत्—“पश्य, लक्ष्मण! मृगाः स्वयम् प्रियाभिः सह रममाणाः विचरन्ति, अहं तु मृगशावनेत्रां वैदेहीं विना दुःखितः विचरामि। एष पवित्रः गिरिः, मदोन्मत्तविहङ्गसंघैः समाकीर्णः, यदि अत्र मम प्रिया दृश्येत, ततः सर्वं मम शुभमेव स्यात्। यदि सा तन्वी पम्पासलिलशीतलमन्दमारुतं मया सह आस्वादयेत, तदा अहं जीवितुं शक्नुयाम्। धन्यास्ते ये पम्पावनस्य पद्मोत्पलगन्धिनि दुःखनाशिनि शुभे वायौ सुखं लभन्ते। मम या प्रिया श्यामाङ्गी पद्मपत्रनयना सा मत्तः वियुक्ता कथं जीवितुं शक्नोति, हे लक्ष्मण? अहं यदि जनकस्य सत्यम् वदतः राज्ञः सभायाम् सीतायाः कुशलं पृष्टः स्याम्, किं वदिष्यामि? या धर्मनिष्ठा सीता पितृवाक्यात् मया सह वनं गतवती, सा इदानीं कुत्र वसति? अहं राज्यात् पतितः, मनसा क्लिष्टः, सा मम प्रिया मया विना कथं जीवामि? तस्याः मुकुलितपद्मसदृशं मनोज्ञं सुरभिं निर्मलं मुखं न पश्यन्, मम चेतः शुष्यति। कदा तां वैदेहीं धर्मचारिणीं मधुरस्निग्धहितभाषिणीं मन्दहासविलसिताम् अनुपमवाचं श्रोष्यामि, हे लक्ष्मण? या या श्यामाङ्गी वन एव मदनार्तं मां दृष्ट्वा दुःखमुक्त्वा प्रमुदिता वाक्यमवदत्, तस्याः स्मरणे मम मनः शोकग्रस्तं भवति। अयोध्यायां चेद् कौसल्यां प्राज्ञां धर्मचारिणीं जामातर्याः विषये पृच्छन्तीं किं वदिष्यामि, हे राजपुत्र? गच्छ लक्ष्मण, भरतं भ्रातृप्रियम् पश्य; अहं तु जनकात्मजां विना जीवितुं न शक्नोमि। इति रामः महात्मा अनाथवत् विलपन्, लक्ष्मणः तं समाश्वासयन् अविप्रलपं वाक्यमुवाच—“प्रसीद, राम! सर्वं शुभमस्तु ते। शुद्धहृदयेषु एषा शोकवृत्तिः न जायते। वियोगजनितं शोकं स्मृत्वा, प्रियाविषये स्नेहं त्यज। यथा अति सन्निकृष्टः तैलवर्तिः दीपनलेन दग्धः भवति, एवं स्नेहः अपि हन्ति। रावणः यदि अतलमपि गच्छेत्, त्वत्तः न मोक्ष्यते, हे राघव। प्रथमं तस्य दुष्टराक्षसस्य स्थानं विज्ञाय, अथवा तेन सीता विमोक्ष्यते, अथवा सः नश्यति। यदि रावणः सीतया सह दितेः गर्भं प्रविशेत्, तत्रापि तं हनिष्यामि यदि मिथिलात्मजां न प्रत्यर्पयति। आत्मनः मनोवृत्तिं त्यज, धैर्यं धारय; प्रयत्नं विना नष्टं कार्यं न पुनः लभ्यते। ऊर्जा बलवती, तया संसारस्य किमपि दुष्करं नास्ति। ऊर्जायुक्ताः पुरुषाः कर्मसु न प्रमाद्यन्ति; केवलं ऊर्जायाः आश्रयेण वयं जानकीं प्राप्तुं शक्नुमः। काममर्गं परित्यज्य शोकं च त्यक्त्वा, त्वं आत्मानं महात्मानं संयतात्मानं न जानीषे। इत्युक्त्वा, रामः शोकग्रस्तचित्तः, तं शोकं मोहं च परित्यज्य, धैर्यं समालम्ब्य स्थितवान्। ततः सः रामः, अगाधवीर्यः, प्रमुदितपम्पातीरं तरुप्रतीरसंयुक्तं सरितं निर्भयः स लक्ष्मणेन सह अतीत्य जगाम। महात्मा सः, जलप्रपातगुहायुतं वनं दृष्ट्वा, दुःखभारितहृदया लक्ष्मणेन सह शोकग्रस्तः प्रस्थितः। गतमानौ तौ, मदोन्मत्तगजगमनेन समन्वितौ, लक्ष्मणः तं रामं धर्मेण च बलवता च रक्षितवान्। ऋष्यमूकपर्वतस्य निकटे गतौ तौ, अद्भुतरूपौ कपिसेनापतिं दृष्टवन्तौ, ये तयोः आगमनेन न कम्पिताः, न च पलायिताः। तत्र महात्मा कपिसेनापतिः सः, मन्दगजगमनेन विचरन्, तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा, भयशोकसमाकुलः, विषण्णः अभवत्। तौ वीरौ राघवलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, कपयः भयभीता, तं पावनं सुखदं शरण्यं मुनिवासं यत्र कपिसेनापतयः नित्यं वसन्ति, तत्र सम्प्राप्ताः। इदानीं कीष्किन्धाकाण्डस्य द्वितीयः सर्गः। तत्र सः सुग्रीवः, रामलक्ष्मणौ दिव्यधनुष्मन्तौ, वीर्यवन्तौ च दृष्ट्वा, सन्दिग्धः अभवत्। सः तौ महाबलिनौ निरीक्ष्य, स्थितुं न शक्तवान्; महाभयभीतः कपिः मनसा कम्पितः। स्थिति-गौरवं विचिन्त्य, धर्मात्मा सः सुग्रीवः सर्वैः कपिभिः सह महान् शोकमवाप। सः कपिराजः, महतीं चिन्ताम् आपन्नः, सविस्मयं रामलक्ष्मणयोः समीपं पश्यन् मन्त्रिभ्यः सर्वं न्यवेदयत्—“नूनम् एते वानरदुर्गमिदं वनं वालिनोऽभियुक्त्या प्रविष्टौ, मुनिवेषधारिणौ, किमपि रहस्यं कुर्वन्तौ चरन्ति।” ततः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, तौ धनुष्मन्तौ वीर्यवन्तौ दृष्ट्वा, अन्यं गिरिशिखरं शीघ्रं प्राप्य, तत्र सुग्रीवं परिवव्रुः। ते कपिसत्तमाः, पर्वतशिखरात् पर्वतशिखरं लङ्घयन्तः, शृङ्गाणि कम्पयन्तः, त्वरया सञ्चलिताः। तत्र सर्वे बलवन्तः कपयः, लङ्घनक्रीडया दुर्गेषु स्थलेषु विकसन्ति वृक्षान् भग्नवन्तः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये कीष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः।