रामः सौमित्रिणा सह पम्पायाः तटे विचरन्, तत्र निर्मले जलाशये पतन्तं कारण्डवम् अपश्यत्, यः स्वया सह रममाणः काममिव सञ्ज्वालयन् दृश्यते स्म। तस्याः रमणीयायाः मन्दाकिन्याः शोभा खलु उपयुक्ता, यस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, मनोहराश्च सन्ति। यदि सा धर्मपत्नी द्रष्टव्या स्यात्, यदि च वयं अत्र वसेम, हे रघुनन्दन, तदा न अहम् इन्द्रस्य राज्यं न वा अयोध्यां स्पृहयेम। अत्र रम्येषु काननेषु तया सह रममाणस्य मम न चिन्ता जायेत, न च अन्यत् किञ्चित् इच्छेयम्। एतेषु वनान्तरेषु विविधपुष्पभूषितेषु, नानापत्रलतावितानेषु वृक्षेषु, यदि मम प्रिया न स्यात्, तर्हि ते दुःखस्मृतिमेव जनयन्ति। पश्य सौमित्रे, एतानि शीतलानि पद्माकीर्णानि जलानि, यत्र चक्रवाकाः कारण्डवाश्च रमन्ते। पम्पा अपि अधिकं शोभते, प्लवकौञ्चनादिभिः पक्षिभिः पूर्णा, महाप्राणिभिः सेविता, नानापक्षिस्वरेण निनादिता। नानाविधाः प्रमुदिताः पक्षिणः मम ताम् अनिन्द्यवदनाम् श्यामां कमललोचनां स्मरन्तम्, काममिव सञ्ज्वालयन्ति। पश्य तेषु रम्येषु शैलपृष्ठेषु, मृगाः स्वया सह सञ्चरन्ति; अहं तु वने विचरन्, हरिणाक्ष्याः वैदेह्याः वियोगेन दुःखितः अस्मि। अत्र रम्ये गिरेः शिखरे, मदोत्कटपक्षिसङ्घैः समाकीर्णे, यदि मम प्रिया दृष्टुं शक्येत, तदा मम सर्वं शुभम् स्यात्। सत्यं सौमित्रे, यदि सा तन्वी वैदेही मया सह पम्पायाः शुद्धमङ्गलवातं अनुभवेत्, तर्हि अहम् जीवेत्। धन्यास्ते ये पम्पायाः वनवातं, पद्मोत्पलगन्धिनं, शुभं शोकनाशनं, अनुभवन्ति, हे लक्ष्मण। सा मम प्रिया श्यामाङ्गी कमलपत्रनेत्रा मत्तः वियुक्ता, कथं जनकात्मजा, अनाथेव, जीवितं धारयति? धर्मात्मा सत्यवादी जनकः यदि सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, तदा अहम् किं ब्रूयाम्? या मया सह वनवासं अनुगता, पितृणा निर्वासितस्य, धर्मनिष्ठा सा प्रिया सीता अधुना कुत्र वसति? सा विना अहं लक्ष्मण, राज्यादपविद्धः, क्लेशितचित्तः, कथं जीविष्यामि? या मुखं विकचकमलसदृशं, सुरभि, सुन्दरं, निर्मलं तस्याः न पश्यामि, तदा मम मनः शुष्यति। कदा अहम्, हे लक्ष्मण, तस्याः वैदेह्याः, धर्मयुक्तं मधुरं हितं हास्यस्मितमण्डितं वचनं श्रोष्यामि? या श्यामाङ्गी, वनमध्ये कामशोकतप्तं मां दृष्ट्वा, दुःखात् विमुक्तेव, हृष्टा मम समीपे प्रहर्षेण वदति स्म। अयोध्यायां, हे राजपुत्र, कौशल्यायै किं ब्रूयाम्, या बुद्धिमती महात्मा सती स्नुषायाः कुशलं पृच्छेत्? गच्छ लक्ष्मण, भरतम् अपश्य, यः भ्रातृप्रियः; अहम् तु जनकात्मजां विना जीवितुं न शक्नोमि। एवं रामः महात्मा, शोकाभिभूतः, अनाथवत् विलपन्, भ्राता लक्ष्मणः तं समीचीनं धैर्ययुक्तं वाक्यम् उवाच। आत्मानं संनियच्छ, राम; सर्वं शुभं भवतु ते। शुद्धहृदयेषु पुरुषेषु एवं चिन्ता न जायते। वियोगजनितं दुःखं स्मृत्वा, प्रियायाः सङ्गं त्यज; यथा स्निग्धः वात्यः अग्निना समाश्लिष्टः, तथैव सः विनश्यति। यदि स रावणः अधोऽपि गच्छेत्, अथवा अन्यत्रापि, तव न मोक्ष्यते। प्रथमं तस्य दुष्टराक्षसस्य स्थानं अन्वेष्यामः; ततः स वा सीतां मोक्षयिष्यति, अथवा नश्यिष्यति। यदि रावणः सीतया सह दित्याः गर्भं प्रविशेत्, तत्रापि तम् अहं हनिष्यामि, यावत् मिथिलात्मजां न प्रयच्छति। आत्मानं संनियच्छ, आर्य; दुःखमिमं त्यज; प्रयत्नहीनानां नष्टार्थः न लभ्यते। उत्साहः शक्तिमान् आर्य; उत्साहात् परं बलं नास्ति; उत्साहयुक्तानां लोके किञ्चिद् दुर्लभं नास्ति। उत्साहसम्पन्नाः पुरुषाः कर्मसु न च्यवन्ते; केवलं उत्साहं आश्रित्य वयं जानकीं प्राप्स्यामः। काममूलान् मार्गान् परित्यज्य, शोकं च विहाय, आत्मानं न जानासि, महात्मन्, संयतात्मन्। एवमुक्तः रामः, शोकाभिभूतचित्तः, दुःखं मोहं च विसृज्य, आत्मानं धृतिं च पुनः अवाप। स रामः, अगाधविक्रमः, धैर्येण, शोभनं पम्पां तटवृक्षसमलंकृतां, अतिक्रम्य जगाम। महात्मा सः, आकस्मात् सर्वं वनं जलप्रपातगुहासंयुक्तं निरीक्ष्य, शोकभाराविष्टहृदयः, लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः। स गजगमनेन गतः, स्थिरचित्तः, भ्रातरं राघवं धर्मेण बलेन च रक्षितवान् लक्ष्मणः। ऋष्यमूकपर्वतस्य समीपे चरन्तौ, तौ कपीन्द्रौ अद्भुतरूपौ दृष्टवन्तौ, ये तयोः आगमने न कम्पितौ, न च प्रचालितौ। तत्र महात्मा कपीन्द्रः, मन्दगजगमनेन युक्तः, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भयशङ्कया संतप्तः, दुःखमगाधं जगाम। तौ वीरौ राघवलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, कपयः भयभीता, तं पुण्यं सुखकरं शरण्यं आश्रमं, यः सदा कपीन्द्रैः सेवितः, उपजग्मुः। श्रूयताम् अद्य श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः। तत्र रामलक्ष्मणौ वीरौ धनुष्मन्तौ दृष्ट्वा, सुग्रीवः सशङ्कः अभवत्।