लक्ष्मण, रामः स्नेहपूर्वकं वदति—पश्य, वृक्षाः मधुरमधुव्रणैः गुञ्जितैः परस्परं आह्वयन्तः इव दृश्यन्ते; तेषां शाखाः पुष्पैः भूषिताः अत्यधिकं दीप्तिमन्तः सन्ति। तत्र निर्मले जलस्रोतसि कारण्डवः पक्षी स्वया भार्यया सह प्रमुदितः निमज्जति, कामानलम् इव प्रज्वलयन्। अस्य मन्दाकिनीसरितः रम्यं सौन्दर्यम् उपयुक्तम्, यस्य गुणाः लोके सुप्रसिद्धाः, सुखदाः च सन्ति। यदि सा धर्मवती सीता दृष्टा स्यात्, अत्र वयं निवसामः, हे रघुकुलश्रेष्ठ, न अहं इन्द्रलोकस्य न च अयोध्यायाः आकाङ्क्षां कुर्याम्। तया सह एतेषु रम्येषु काननभूमिषु विहरन्, न मे चिन्ता जायेत, न च अन्यस्य किञ्चित् इच्छां कुर्याम्। एते वृक्षाः विविधपुष्पैः तथा विविधपत्रैः कानने शोभिताः, मम प्रियया विना दुःखस्मृतिम् एव जनयन्ति। सौमित्रे, पश्य, शीतलानि जलानि पद्मैः पूर्णानि, चक्रवाकैः कारण्डवैः च सेवितानि। पम्पा सरः अधिकं शोभते, प्लवकः क्रौञ्चः च पक्षिभिः पूर्णः, महान् मृगैः च सेवितः, बहुपक्षिस्वरेण निनादितः। विविधाः प्रमुदिताः पक्षिणः मम कामानलम् प्रज्वलयन्ति, यदा अहं मम श्यामां पद्मलोचनां चन्द्रमुखीं प्रियतमां स्मरामि। पश्य, तस्य रम्यस्य शैलस्य शिखरेषु मृगाः स्वया भार्यया सह विचरन्ति; अहं तु वैदेह्याः हरिणाक्ष्याः वियोगेन दुःखितः, हृदयेन पीडितः, इह तत्र विचरन्। अस्मिन रम्ये शैले, मदोत्कटैः पक्षिसमूहैः आकुलिते, यदि मम प्रियां पश्येयम्, सर्वं मे शुभं स्यात्। सौमित्रे, यदि सा तन्वी वैदेही मया सह पम्पायाः निर्मलां शुभां वातां अनुभवेत्, तदा अहं जीवेयम्। ये पम्पायाः वनवायुम् अनुभवन्ति, पद्मोत्पलगन्धयुक्तम्, शुभम्, दुःखनाशकम्, ते धन्याः, लक्ष्मण। मम श्यामां पद्मलोचनां प्रियां वियोगिनीं—कथं जनकनन्दिनी जीवितम् धारयति? धर्मज्ञः सत्यवादी जनकः यदा जनसमाजे सीतायाः कुशलम् पृच्छेत्, तदा अहं किं वदामि? सा या मम पितुः वनवासे अनुगता धर्मनिष्ठा—क्व साऽधुना वर्तते? लक्ष्मण, तया विना अहं दीनः कथं जीविष्यामि—सा या मम राज्यात् पतितम् अनुगता, मनसि दुःखितम्। तस्याः मुखम् न पश्यामि, यः विकसितपद्माक्षः, सुगन्धि, रम्यः, निर्मलः, तदा मे मनः शोकम् अवगाढम्। लक्ष्मण, यदा अहं वैदेह्याः अद्वितीयम् धर्मयुक्तम् मधुरम् हितम् वचनम् श्रुणीयाम्, मृदुस्मितहाससमन्वितम्, तदा कदा? यदा सा श्यामाङ्गी वनवासे मम प्रेमदुःखम् दृष्ट्वा, दुःखात् विमुक्ता इव प्रमुदिता धर्मवती माम् आनन्देन वदति। लक्ष्मण, अयोध्यायाम् कौसल्यायाः—या बुद्धिमती महात्मा च—यदा सा पृच्छेत् 'क्व मम स्नुषा?' तदा अहं किं वदामि? गच्छ, लक्ष्मण, भरतम् पश्य, यः भ्रातृप्रेमयुक्तः; अहं तु जनकनन्दिनीं विना जीवितुम् न शक्नोमि। एवं रामः महात्मा विह्वलः दुःखार्तः विलपन्, तस्य भ्राता लक्ष्मणः उचितम् दृढम् च वचनम् अब्रवीत्— आत्मनं संयच्छ, राम, सर्वं शुभं भवतु; दुःखं मा कृथाः, नरश्रेष्ठ। शुद्धहृदयेषु एवं चिन्ता न भवति। वियोगजनितं दुःखम् स्मृत्वा, प्रियतया तव आसक्तिम् त्यज। यथा स्नेहबद्धः तैलवर्तः अग्निना सम्यक् आलिङ्गितः विनश्यति। रावणः यदि अधोभूमौ वा अन्यत्र गच्छेत्, राघव, तव वशात् न तस्य मोक्षः। प्रथमं तस्य दुष्टस्य राक्षसस्य स्थानम् अन्वेष्यामः; ततः सः सीतां विमोचयेत् वा, मृत्युम् वा प्राप्नुयात्। रावणः यदि सीतया सह दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्र अपि तं हनिष्यामि, मिथिलानन्दिनीं न प्रत्याचरेत् चेत्। आत्मनं संयच्छ, महात्मन्, दैन्यम् इमम् त्यज; प्रयत्नहीनानां नष्टः कार्यः पुनः न लभ्यते। वीर्यं बलवान्, महात्मन्; वीर्यस्य बलात् अधिकं न अस्ति। वीर्ययुक्तस्य लोके किञ्चित् दुर्लभम् न अस्ति। वीर्यसम्पन्नाः पुरुषाः कर्मणि न विफलन्ति। केवलं वीर्ये आश्रित्य जानकीं पुनः प्राप्स्यामः। काममार्गं परित्यज्य, दुःखं विसृज्य, आत्मनं न जानासि, महात्मन्, संयतात्मन्। एवं उक्तः रामः, शोकपीडितचित्तः, शोकम् मोहं च परित्यज्य, आत्मानम् संयच्छत्। रामः, अगाधवीर्यः, स्थिरः, पम्पायाः रम्यं तीरे वृक्षैः शोभितम् अतिक्रान्तः। महात्मा सः, आकुलहृदयः, समस्तं काननं जलप्रपातगुहायुक्तम् निरीक्ष्य, लक्ष्मणेन सह दुःखभारम् वहन् प्रस्थितः। सः गतः, मदोत्कटगजगमनः, स्थिरचित्तः, लक्ष्मणः भ्रातृनिष्ठः धर्मेण बलात् च राघवम् रक्षति। ऋष्यमूकशिलानिकटे गतौ, तौ विचित्रौ वानरनायकौ दृष्टवन्तौ, ये आगमनात् न कम्पितौ न च चलितौ। तत्र महात्मा वानरनायकः, मन्दगजगमनः, तौ विचरन्तौ दृष्ट्वा, भयाकुलः, विषादम् अगाढम् प्राप्तः। तौ राघव-लक्ष्मणौ वीरौ दृष्ट्वा, वानराः भीताः तं आश्रमम् अगच्छन्, यः पुण्यः सुखदः शरणः च, यत्र वानरनायकाः नित्यं समागच्छन्ति। एवं, श्रीवाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः आरभ्यते।