रामः सौमित्रिं सम्बोध्यैव पम्पातटस्थं वनं विचिन्तयन् स्नेहसंपन्नया वाणीया कथयति। हन्त, सौमित्रे, पम्पायाः वनान्तरे हिन्तालः तिलकः नागः च वृक्षाः पुष्पिताः सन्ति, तेषां लताः पुष्पमाल्यैः सुसज्जिताः, तेषां शिखराणि पुष्पैः आच्छादितानि। पम्पायाः मनोहराः वृक्षाः पश्य, सौमित्रे—पवनप्रेरितशाखाः, समीपस्थाः, विविधाः। लताः वृक्षान् पर्वतान् वनानि च मदोत्कटाः कुलस्त्रियः इव अनुवर्तन्ते। वायुः बहुपुष्पगन्धरसस्य आनन्देन वातः इव प्रवहति; केचित् वृक्षाः मधुगन्धयुक्तैः पुष्पैः पूर्णाः। केचित् कलिकाभिः आवृताः, कृष्णवर्णाः दृश्यन्ते; तत्र कश्चन वदेत—"एतत् नूतनं, एतत् मधुरं, एतत् सम्पूर्णपुष्पितम्।" काममत्तः मधुपः पुष्पेषु मग्नः सन् तत्र तत्र गुप्तः अन्यत्र यायात्; पम्पातटस्थवृक्षेषु मदु-लोलुपः भ्रमरः विचरति। भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पसमूहैः शोभितः, शिलाशय्याभिः रम्यतया युक्तः। सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु शिलाः विविधैः पुष्पैः विस्तीर्णाः, सुवर्णरक्तवर्णाः जाताः। शीतकाले वृक्षाणां पुष्पितत्वं पश्य—मासे पुष्पिते, वृक्षाः परस्परस्पर्शात् इव विकसन्ति। भ्रमरनिनादैः पूर्णाः वृक्षाः एकमेकं आह्वयन्ति इव; पुष्पैः शोभितशाखाः महतीं दीप्तिं प्राप्नुवन्ति, लक्ष्मण। कारण्डवः पक्षी निर्मलजलमग्नः, स्वया सख्यया सह रमते, कामोत्कर्षं जनयन् इव। मन्दाकिनी नदी रम्यरूपा, तस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, सुखदाः। यदि धर्मपत्न्याः दर्शनं स्यात्, अत्र वासः च स्यात्, रघुकुलश्रेष्ठ, न इन्द्रलोकस्य, न अयोध्यायाः स्पृहां कुर्याम्। रम्येषु स्थलेषु तया सह विहरन्, न मे चिन्ता जायेत, न अन्यत् स्पृहये। एतत् वनं विविधपुष्पपत्रैः वृक्षैः शोभितम्, स्नेहिता विना दुःखस्मृतिं जनयति। सौमित्रे, शीतलानि जलानि पश्य, पद्मैः पूर्णानि, चक्रवाकैः कारण्डवैः च सेवितानि। पम्पा अधिकं शोभते, प्लवकौञ्चपक्षिभिः पूर्णा, महाजन्तुभिः सेविता, पक्षिनां शब्दैः गुञ्जति। विविधपक्षिणः हर्षपूर्णाः, मम प्रियायाः श्यामलायाः पद्मलोचनायाः चन्द्रमुख्याः स्मरणं जनयन्ति। पर्वतशिखरेषु रम्येषु मृगाः सख्यया सह विचरन्ति; अहं तु वैदेह्या, हरिणनेत्रया वियोगात् दुःखितः। रम्ये गिरेः शिखरे, मदोन्मत्तपक्षिसमूहैः पूर्णे, यदि प्रियतमा दृश्येत, सर्वं शुभं स्यात्। सौमित्रे, यदि श्यामलां सुकोमलकट्यां वैदेहीं सह पम्पायाः पुण्यवायुः अनुभवेत, जीवितुं शक्यं स्यात्। ये पम्पायाः वनवायुम् अनुभवन्ति, पद्मोत्पलगन्धयुक्तं, शुभं दुःखहरं, ते भाग्यवन्तः, लक्ष्मण। मम प्रियया श्यामलया पद्मपत्रलोचनया वियोगः—जनकात्मजा कथं जीवति? सत्यवादी जनकः यदि सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, किं वदामि? या धर्मनिष्ठा वनवासं मम अनुगता, सा सीता कुत्र वसति? लक्ष्मण, विना तया अहं कथं जीवेयम्? या मम राज्यच्युतं दुःखितचित्तं अनुगता। यदा तस्याः मुखं न पश्यामि, पद्मविकासलोचनं, सुगन्धि, शोभनं, निर्मलम्, मनः शोकं प्राप्नोति। लक्ष्मण, यदा वैदेह्याः धर्मयुक्तं, मधुरं, हितं वचनं स्मितहाससमन्वितं श्रोष्यामि? श्यामलां धर्मपत्नीं यदा वनदुःखेन पीडितं मां सुखेन, दुःखात् मुक्तमिव, हर्षेण भाषमाणां स्मरामि। अयोध्यायां कौसल्यायै किं वदामि, लक्ष्मण, या बुद्धिमती कुलीनाऽपि "मम स्नुषा कुत्र?" इति पृच्छेत्। गच्छ, लक्ष्मण, भरतं भ्रातृप्रियं पश्य; अहं जनकात्मजया विना जीवितुं न शक्नोमि। एवं रामः महात्मा दुःखार्तः विलपन्, लक्ष्मणः स्नेहपूर्णं, स्थिरं वाक्यं उवाच— "आत्मनं संयच्छ, राम; सर्वं शुभं भवतु; शोकं मा कुरु, पुरुषश्रेष्ठ। शुद्धहृदयेषु एतादृशा भावाः न सन्ति। वियोगसम्भूतं दुःखं स्मृत्वा प्रियतमा प्रति आसक्तिं त्यज। यथा तैलार्द्रः वाति अग्निना संस्पृश्यते, तथा आसक्तः नाशं यायात्। रावणः यदि अधःस्थले वा, अन्यत्र वा गच्छेत्, तव वधात् न मोक्षं प्राप्नुयात्। पूर्वं तस्य राक्षसस्य स्थानं ज्ञातव्यम्; ततः सः सीतां विमोचयेत् वा, वधं प्राप्नुयात् वा। रावणः यदि सीतया सह दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्रापि तं हनिष्यामि, यदि मिथिलाकन्यां न प्रतिपादयेत्। आत्मनं संयच्छ, आर्य; दुःखपूर्णं मनोऽपि त्यज। प्रयत्नहीनैः नष्टं कार्यं न लभ्यते। ऊर्जा शक्तिमती, आर्य; ऊर्जा तः श्रेष्ठा नास्ति। ऊर्जावन्तः सर्वं साधयन्ति। ऊर्जायुक्ताः कर्मणि न विफलन्ति। केवलं ऊर्जा आश्रित्य जानकीं पुनः प्राप्तुं शक्नुमः।" एवं सौमित्रिणा सान्त्वितः रामः दुःखं शमयन्, पुनः कार्यसिद्धिं चिन्तयति।