रामः सौमित्रिं प्रति पम्पातटस्य रमणीयं वनं दर्शयन् इत्येवम् आख्याति। तत्र शाल्मलीकिंशुककुरबकवृक्षाः सन्ति, तिनिशनक्तमालचन्दनस्यन्दनवृक्षाश्च अपि। तत्र हि हिन्तालतिलकनागवृक्षाः सर्वे पुष्पिताः, स्रस्तपुष्पशिखराः लतानां समावेष्टिताः दृश्यन्ते। पम्पायाः समीपे रमणीयाः वृक्षाः, पवनवेगेन चलितशाखाः, समीपस्थाः सौमित्रे, पश्य। लताः मदोन्मत्ताभिः कुलाङ्गनाभिः इव, वृक्षाद्वृक्षं, गिरिगिरिं, वनवनं च सञ्चरन्ति। वातः बहुवासगन्धेन प्रमुदित इव वाति; केचन वृक्षाः सगन्धिपुष्पैः मधुमद्भिः सम्पूर्णाः। केचन नवकिसलयैः आवृता, श्यामवर्णा इव दृश्यन्ते; 'इदम् नवम्, इदम् मधुरम्, इदम् पूर्णपुष्पितम्' इति मन्येत। मदनाभिभूतः भ्रमरः पुष्पेषु निमग्नः, ततः सञ्जिहित्वा अन्यत्र पतति; सः मधुलोलुपः भ्रमरः पम्पातटवृक्षेषु सञ्चरति। भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पगुच्छैः शोभिता, शिलाशय्याभिरिव रमणीया जाता। सौमित्रे, तेषु पर्वतस्यानु, विविधपुष्पैः विततानि, शिलाः विस्तीर्णाः रक्तपीताभाः जाताः। शिशिरे ऋतौ, पुष्पितानां वृक्षाणां शोभा पश्य; पुष्पमासे हि वृक्षाः परस्परसंस्पर्शेण इव विकसन्ति। भ्रमरणिनादैः पूरिताः वृक्षाः परस्परं आह्वयन्त इव; पुष्पभूषितशाखाः दीप्तिमन्तः लक्ष्मण। अत्र करण्डवः शुभस्निग्धे जले पतित्वा, स्वया सह रममाणः, काममिव जनयति। अस्य मन्दाकिन्याः शोभा खलु उचितैव; तस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, रमणीयाश्च। यदि सा धर्मपत्नि दृष्टा स्यात्, अत्र च वसियाम यदि, रघुनन्दन, न इन्द्रलोकस्य, न अयोध्यायाः अपि स्पृहां कुर्याम्। अनेन रम्ये स्थले तया सह विहृत्य, न किञ्चिदपि चिन्ता जायेत, नान्यस्य कस्यचित् स्पृहा। एतेषु वनान्तरेषु विविधपुष्पपल्लववृक्षाः, मम प्रियतमा विना, शोकमेव जनयन्ति। सौमित्रे, पश्य एतानि शीतलजलानि, पद्मैः पूर्णानि, चक्रवाकैः सेवितानि, करण्डवैः च आगतानि। पम्पा अधिकं शोभते, प्लवकौञ्चैः पूर्णा, महाश्वापदैः सेविता, नानाविहगस्वरेण निनादिता। हृष्टाः नानाविधाः पक्षिणः मम प्रियायाः श्यामायाः कुमुदनयनायाः शशिमुख्याः स्मरणेन कामम् उद्दीपयन्ति। तेषु रमणीयेषु शैलपृष्ठेषु मृगाः स्वैः सह रममाणाः दृश्यन्ते; अहं तु वैदेह्या विनाभूतः, हरिणलोचनया, दुःखितः, इतस्ततः भ्रमामि। अस्मिन रम्ये गिरेः शिखरे, मदोन्मत्तपक्षिसमूहे, यदि प्रियतमा दृष्टा स्यात्, तदा सर्वं साधु स्यात्। सौमित्रे, यदि सा तन्वङ्गी वैदेही मया सह पम्पायाः शुद्धमङ्गलवातं भुञ्जीत, तदा जीवितुं शक्नोयाम्। धन्याः ते ये पम्पायाः वनवातं पद्मोत्पलगन्धिवहं, शुभं दुःखापहं, लक्ष्मण, आस्वादयन्ति। मम सा श्यामाङ्गी कमलपत्रनयना प्रियतमा विना, जनकात्मजा, कथं जीवति? धर्मज्ञः सत्यवाग् जनकः यदा सीतायाः कुशलं सभायां पृच्छेत्, तदा किं वदिष्यामि? या पितृवचनात् वनं मया सह प्राप्तवती, धर्मनिष्ठा, सा मम प्रिया सीता कुत्र वसति? लक्ष्मण, तया विना, राज्याच्युतः, क्लिश्यमानमानसः अहं कथं जीविष्यामि? या प्रसन्नगन्धि सुन्दरी निष्कलङ्कं विकचीन्नीलोत्पललोचनं तस्याः मुखं न पश्यामि, तदा मम मनः शुष्यति। लक्ष्मण, कदा तस्याः अनुत्तमाः धर्म्याः मधुराः हिताः मृदुस्मितहाससंयुक्ताः वाचः श्रोष्यामि? सा श्यामाङ्गी, यदा मां कामार्तं दुःखितं च ददर्श, तदा सा धर्मपत्नि दुःखात् विमुक्तेव, प्रमुदिता मां वचः उवाच। लक्ष्मण, अयोध्यायां कौसल्यायै किं वदिष्यामि, या पण्डिता महात्मा च, 'क्व मम वधूः?' इति पृच्छेत्। गच्छ लक्ष्मण, भरतं भ्रातृस्नेहितं पश्य; अहं हि जनकात्मजां विना जीवितुं न शक्नोमि। एवं रामः महात्मा शोकार्त इव विलपन् स्थितः; तदा भ्राता लक्ष्मणः तं उपयुक्तं स्थिरं वाक्यम् उवाच। 'राम, आत्मनः धैर्यं धारय; सर्वं शुभम् अस्तु; शोकं मा कृथाः, पुरुषश्रेष्ठ। शुद्धचित्तानां एवं विचाराः न जायन्ते।