रामः सौमित्रिम् उपदिश्य पम्पा-गिरिशिखरेषु मुचुकुन्दार्जुनवृक्षौ, केतक-उदाल-शिरीष-शिंशपाधववृक्षान् च ददर्श। तत्र शाल्मली-किन्शुक-रक्तकुरबक-वृक्षाः तिनिश-नक्तमाल-चन्दन-स्यन्दनवृक्षाः च दृष्टाः। हिन्ताल-तिलक-नागवृक्षाः पुष्पिताः, पुष्पमयलताभिः आवृताः, तेषां शिखराणि पुष्पैः आवृतानि सन्ति। सौमित्रे, पम्पायाः रम्याः वृक्षाः समीपस्थाः, तेषां शाखाः वातेन चलन्ति, तत्र वृक्षाः सन्निकृष्टाः सन्ति। लताः मदोत्कटाः कुलीनाः स्त्रियः इव वृक्षात् वृक्षं, पर्वतात् पर्वतं, वनात् वनं गच्छन्ति। वातः नाना-गन्ध-रस-संयुक्तः प्रमुदितः इव वाति; केचन वृक्षाः पुष्पैः पूर्णाः, तेषां गन्धः मधु-सदृशः। केचन कुसुमैः आवृताः, श्यामवर्णाः इव दृश्यन्ते; 'इदम् ताजम्, इदम् मधुरम्, इदम् पूर्ण-पुष्पितम्' इति मन्यते। मधु-लोभिनी भ्रमरः कामातुरः पुष्पेषु मग्नः, तत्र गुहायाम् लुप्त्वा, अन्यत्र शीघ्रं गच्छति; स भ्रमरः पम्पा-तीरेषु वृक्षान् भ्रमति। भूमिः स्वयम् पतित-पुष्प-गुच्छैः शोभिता, शिलाशय्या इव रम्या जाता। सौमित्रे, पर्वत-शिखरेषु तेषां शिलाः नाना-पुष्प-विस्तारैः विस्तीर्णाः सुवर्ण-रक्तवर्णाः दृश्यन्ते। सौमित्रे, शीतकाल-समये वृक्षाणां पुष्प-प्रसवम् पश्य; पुष्पमासे वृक्षाः परस्पर-स्पर्शात् इव पुष्पिताः। भ्रमर-निनादैः पूर्णाः वृक्षाः परस्परम् आह्वयन्ति इव; तेषां शाखाः पुष्पैः भूषिताः महती शोभां धारयन्ति, लक्ष्मण। कारण्डवः पक्षी शुद्ध-जले निमज्जति, स्वसख्यया सह रमते, कामम् उत्पादयन् इव दृश्यते। मन्दाकिनी नदी रम्यरूपा, तस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, सुखदाः च सन्ति। यदि सा धर्मात्मा सीता दृष्टा स्यात्, अत्र वासः स्यात्, रघुकुलश्रेष्ठ, न अहम् इन्द्रलोकम् न आयोध्यां कामयेयम्। अत्र रम्य-वन-भूमिषु तया सह विहरन्, मे मनसि न चिन्ता जायेत, न अन्यत् किञ्चित् इच्छेयम्। एते वृक्षाः नानापुष्प-नानापर्णैः विभूषिताः, अत्र वने, विना प्रियया, केवलं दुःख-स्मृतिम् एव जनयन्ति। सौमित्रे, शीतलानि पम्पा-जलानि पद्मैः पूरितानि, चक्रवाकैः कारण्डवैः च सेवितानि पश्य। पम्पा अधिकं शोभते, प्लव-कौञ्च-पक्षिभिः पूर्णा, महा-मृगैः सेविता, नानापक्षी-निनादैः गुञ्जति। नानापक्षिणः हृष्टाः, मे प्रियायाः श्याम-पद्मलोचनायाः चन्द्राननायाः स्मरणे, मे कामम् ज्वलयन्ति। रम्य-शिखरेषु मृगाः स्वसख्यया सह विचरन्ति; अहम् तु वैदेह्या युवमृगलोचनया वियुक्तः, हृदयेन पीडितः, तत्र तत्र विचरन्। अत्र रम्ये गिरौ मदोन्मत्त-पक्षिसमूहेन सेविते, यदि प्रियां पश्येयम्, सर्वं मे शुभं स्यात्। सौमित्रे, यदि तन्वी वैदेही मया सह पम्पायाः शुद्ध-शुभ-वातम् उपभुज्येत्, तदा अहम् जीवेयम्। पम्पायाः वन-वातः पद्म-नीलोत्पल-गन्धयुक्तः, शुभः, दुःख-नाशकः, येन रमन्ति, ते धन्याः, लक्ष्मण। मे प्रियाया श्याम-पद्मपल-लोचना, मया वियुक्ता—जनकात्मजा कथम् जीवति इति चिन्तयामि। सत्यम्, धर्मात्मा जनकः यदि सीतायाः कुशलम् सभायाम् पृच्छेत्, तदा किं वदामि? सा या मम पितुः वने प्रेषितस्य अनुगता, धर्मनिष्ठा, सा सीता कत्र स्थितवती? लक्ष्मण, विना तया, राज्यात् पतितः, दुःखित-चित्तः, कथम् जीवामि? तस्या मुखम् पद्मोत्पल-लोचनम्, सुगन्धि, रम्यं, निर्मलं न पश्यन्, मे मनः शोकम् प्रपद्यते। लक्ष्मण, यदा वैदेही मम दुःखितं, प्रेमार्तं च अरण्ये ददर्श, सा धर्मपत्नी दुःखात् विमुक्ता इव हृष्टया मम प्रियं वचनम् उवाच। लक्ष्मण, आयोध्यायाम् कौसल्यायै किं वदामि, या बुद्धिमती, या 'कुत्र मम स्नुषा?' इति पृच्छति। गच्छ, लक्ष्मण, भरतम् पश्य, भ्रातृ-स्नेही; अहम् विना जनकात्मजां जीवितुम् न शक्नोमि। एवं राघवः महात्मा शोक-विह्वलः विलपन्, तस्य भ्राता लक्ष्मणः यथायोग्यं, स्थिरं वचनम् उवाच। 'स्वयं संयच्छ, राम, सर्वं शुभं भवतु; शोकं मा कुरु, नरश्रेष्ठ। शुद्ध-हृदयेषु एतादृशः विचारः न भवति। वियोग-जनित-दुःखं स्मृत्वा, प्रियायाः आसक्तिम् त्यज। स्निग्ध-वर्तिः अग्निना सम्यक् आलिङ्गिता, भस्मीकृता भवति। राघव, रावणः यदि पातालं गच्छेत्, वा अन्यं स्थानम्, तव वधात् न मोक्ष्यते। प्रथमं तस्य दुष्ट-राक्षसस्य स्थानम् अन्वेष्यामः; तदा स सीताम् विमोक्ष्यति, वा मृत्युम् प्राप्स्यति। रावणः यदि सीतया सह दितेः गर्भं गच्छेत्, तत्र अपि तं हनिष्यामि, यदि मिथिलात्मजां न प्रतिपादयति। आत्मानम् संयच्छ, आर्य, दुःखित-चित्तम् त्यज; प्रयत्नं विना नष्ट-कार्यः न पुनः लभ्यते।