सुमित्रानन्दन, पश्य पम्पास्य दक्षिणे शैलपृष्ठे कर्णिकारवृक्षाणां विकसितानि शोभनानि स्तम्भानि। अयं गिरिराजः, नानाविधानां रत्नानां विभूषणैः विभूषितः, वातवेगेन उत्पाटितः अद्भुतं रजः सृजति। पश्य, सुमित्रानन्दन, सर्वतः शैलपृष्ठेषु किम्शुकवृक्षाः पत्ररहिताः, विकसिताः, रमणीयाः च शोभन्ते। अत्र पम्पातटेषु मालती, माल्लिका, पद्मिनी, करवीरश्च, सर्वे विकसिताः, मधुगन्धेन सिक्ताः वृक्षाः वर्तन्ते। केतकी, सिन्धुवर, वसन्ते विकसितवृक्षाः, माधवी लता, सुरभिः, सर्वे च मल्लिकागुल्माः सर्वत्र विकसिताः दृश्यन्ते। चिरिबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाश्च, सर्वे विकसिताः सन्ति। पद्मकवृक्षाः अपि विराजन्ते, नीलपुष्पिताशोकाः विकसिताः, लोध्रवृक्षाः सिंहकेशरपीतवर्णाः शैलपृष्ठेषु तिष्ठन्ति। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदारवृक्षाश्च, सर्वे विकसिताः। मुचुकुन्दार्जुनौ शिखरेषु दृश्येते, केतक, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाश्च तत्र सन्ति। शाल्मली, किम्शुक, रक्तकुरवक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यन्दनवृक्षाश्च विद्यमानाः। हिन्ताल, तिलक, नागवृक्षाश्च विकसिताः, पुष्पमालाभिः लताभिः आवेष्टिताः, येषां अग्राणि पुष्पैः आवृतानि। पश्य सौमित्रे, पम्पायाः रमणीयवृक्षान्, येषां शाखाः वातेन कम्प्यमानाः, निकटे स्थिताः। लताः मदोन्मत्ताः कुलवध्वः इव वृक्षात् वृक्षं, शैलात् शैलं, वनात् वनं सञ्चरन्ति। वायुः इव नानागन्धानां स्वादुता लब्ध्वा प्रमुदितः व्रजति; केचन वृक्षाः पुष्पैः पूर्णाः, येषां गन्धः मधुवत्। केचन कुसुमैः आवृताः, श्यामवर्णाः इव दृश्यन्ते; 'इदम् नवीनम्, इदम् मधुरम्, इदम् पूर्णविकसितम्' इति मन्येत। भ्रमरः काममोहितः पुष्पेषु मग्नः, ततः गुहायाम् अन्तर्हितः, आकस्मात् अन्यत्र पतति; सः मधुलोभि भ्रमरः पम्पातटवृक्षेषु सञ्चरति। एषा भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पगुच्छैः छन्ना, शिलाशय्यानिव रमणीया जाता। सौमित्रे, शैलपृष्ठेषु शिलाः नानाविधैः पुष्पैः विस्तारिता, तप्तकाञ्चनरागवर्णाः जाताः। पश्य सौमित्रे, शीतकाले वृक्षाणां विकासम्; पुष्पमासे वृक्षाः परस्परस्पर्शेन इव विकसन्ति। भ्रमरनिनादैः पूर्णाः वृक्षाः परस्परं आह्वयन्त इव दृश्यन्ते; पुष्पभूषिताः शाखाः महतीं शोभां वहन्ति, लक्ष्मण। अत्र कारण्डवः पक्षी शुद्धे जले निमज्जति, स्वयम् पत्न्या सह प्रमुदितः, कामम् उद्दीपयन् इव। अस्य मन्दाकिन्याः रमणीयता उचितमेव; तस्या गुणाः लोके प्रसिद्धाः, रमणीयाश्च। यदि सा साध्वी द्रष्टव्या स्यात्, अत्र च वासः स्यात्, रघुवंशश्रेष्ठ, न इन्द्रस्य राज्यं न अयोध्यां कामये। अत्रैव रम्येषु काननेषु तया सह क्रीडन्, न मे चिन्ता जायेत, नान्यत् किञ्चित् स्पृहये। एते वृक्षाः, नानापुष्पैः, नानापत्रैश्च अलङ्कृताः, अस्मिन्वने, प्रियावियुक्तस्य मे केवलं शोकमेव जनयन्ति। पश्य सौमित्रे, शीतलानि पद्मानि पूर्णानि जलानि, चक्रवाकैः सेवितानि, कारण्डवैः च उपगम्यन्ते। पम्पा अपि अधिकं विराजते, प्लव, क्रौञ्चादिभिः पक्षिभिः पूर्णा, महाजन्तुभिः सेविता, नानापक्षिनिनादैः प्रतिश्रूयमाणा। नानाविधाः प्रमुदिताः पक्षिणः मे मनसि ताम् कृष्णां कमलपत्राक्षीं प्रियतमानां स्मरयन्ति, कामम् उद्दीपयन्ति। पश्य सौमित्रे, रमणीयेषु पृष्ठेषु मृगाः स्वैः दम्पतिभिः सह सञ्चरन्ति; अहम् अपि तया वैदेह्या, हरिणाक्ष्या, वियुक्तः, हृदये पीडितः, इह तत्र च सञ्चरामि। अस्मिन रम्ये शैले, मदोन्मत्तपक्षिसमूहेन परिवृते, यदि प्रियां पश्येयम्, तदा मम सर्वं सम्पद्येत। सौमित्रे, यदि सा तन्वी वैदेही मया सह पम्पायाः शुद्धमङ्गलं वातम् अनुभवेयुः, तदा अहम् जीवेयम्। धन्याः ते ये पम्पायाः वनवायुम्, पद्मोत्पलस्य गन्धयुक्तम्, शुभम्, दुःखापहं, लक्ष्मण, आस्वादयन्ति। या मम कृष्णा कमलपत्राक्षी प्रिया मया वियुक्ता, सा जनकात्मजा कथं दुःखिता जीवति? सत्यधर्मनिष्ठः जनकः, यदि सीतायाः कुशलम् सभायाम् पृच्छेत्, अहं किम् वदामि? या पितरि वनवासाय प्रेषिते मया सह अनुगता धर्मनिष्ठा, सा प्रिया सीता कुत्र वसति? तया विना, लक्ष्मण, अहम् कष्टार्तः कथं जीवेयम्—या राज्यात् पतिते मम मनः क्लेशेन अनुगता अन्वगच्छत्। यस्याः मुखं न पश्यामि, विकसितकमलनयनं, सुगन्धि, सुशोभनं, निर्मलं, तस्याः वियोगे मम मनः पतति। कदा लक्ष्मण, अहम् तस्याः वैदेह्याः अनुत्तमं वचनं, धर्म्यम्, मधुरम्, हितम्, सुमधुरस्मितहसितयुतम्, श्रोष्यामि? या कृष्णा, मया वने प्रेमार्तेन क्लिष्टेन दृष्ट्वा, दुःखात् विमुक्तेव, प्रमुदिता वदति स्म। अयोध्यायाम्, लक्ष्मण, मम माता कौसल्या, या बुद्धिमती, कुलवती, यदि 'क्व मम स्नुषा?' इति पृच्छेत्, तदा अहं किम् वदामि?