रामः सौमित्रिं प्रति मनोज्ञया वार्तया तं पम्पासरःप्रदेशं दर्शयन् इदम् आख्यात्— "सौमित्रे, पश्य, वातः पद्मकेसरगन्धयुक्तः वृक्षेषु वहमानः, सीतायाः श्वास इव मृदुः मनोहरश्च प्रतीतिः। पम्पायाः दक्षिणपर्वतान्, कर्णिकारविटपैः शोभमानान्, विलोकय। अयं गिरिराजः बहुधातुविचित्रितः, वातवेगेन उद्धूतं विस्मयकरं रजः सृजति। पर्वतशृङ्गेषु, सौमित्रे, किञ्शुकवृक्षाः पत्ररहिताः अपि पुष्पवत्यः सर्वतो दहन्ति इव दृश्यन्ते। एषु पम्पातटे, जाम्बीर, मल्लिका, पद्म, करवीरश्च वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः सन्ति। केतक्यः, सिन्धुवाराः, वसन्ते प्रस्फुटिताः, माधवीलता, मल्लिकाश्च सर्वत्र विकसन्ति। चित्रबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाश्च अपि पुष्पिताः। पद्मकाः प्रभासन्ति, नीलपुष्पाश्च अशोकाः विकसन्ति, लोध्राः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतशिखरे शोभन्ते। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदारवृक्षाः अपि पुष्पिताः। मुचुकुन्दार्जुनौ पर्वतशिखरयोः दृश्येते, केतक, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाश्च सहिता आसते। शाल्मली, किंशुक, रक्तकुरबक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यन्दनवृक्षाश्च अपि सन्ति। हिन्ताल, तिलक, नागवृक्षाश्च पुष्पिताः, लताश्च पुष्पैः आवृताः तेषु पिनद्धाः। पश्य, सौमित्रे, पम्पायाः अनेकाः रमणीयवृक्षाः वातवेगेन चलितशाखाः, निकटे स्थिताः। लताः उन्मत्ताभिः कुलवधूभिः इव वृक्षाद्वृक्षं, पर्वतादपर्वतं, वनादन्यद्वनं यान्ति। वातः इव बहुगन्धरसास्वादेन प्रमुदितः, केचन वृक्षाः पुष्पसमृद्धाः, मधुगन्धिनः। केचन कुसुमैः आवृताः, श्यामलवर्णाः, ‘इदम् नवम्, इदं मधुरम्, इदं पूर्णपुष्पितम्’ इति मन्येत। भ्रमरः रागाविष्टः पुष्पेषु निमग्नः, ततः गुह्यं गत्वा अन्यत्र पतति; सः मधुलोलुपः भ्रमरः पम्पातटे वृक्षान् उपयाति। भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पगुच्छैः शोभिता, शिलाशय्याभिरिव रमणीया जाताऽस्ति। सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु ताः शिलाः नानापुष्पैः विस्तीर्णाः, रक्तपीतवर्णाः जाताः। पश्य, सौमित्रे, शिशिरे ऋतौ वृक्षाणां पुष्पसमृद्धिः; पुष्पे मासे वृक्षाः परस्परसंस्पर्शेन इव विकसन्ति। वृक्षाः भ्रमरगुञ्जितैः पूरिताः, परस्परं आह्वयन्त इव; तेषां शाखाः पुष्पैः भूषिताः महता शोभन्ते, लक्ष्मण। अत्र कारण्डवः पक्षी निर्मले जले निमज्जति, स्वया भार्यया सह रममाणः, काममुत्पादयन्निव। अस्य मन्दाकिन्याः रमणीयदर्शनं यथोचितम्; तस्या गुणाः लोके प्रसिद्धाः, सुखदाः च। यदि सा धर्मपत्नि दृष्टा स्यात्, अत्र च वसामः, रघुनन्दन, नाहं इन्द्रलोकस्य न अयोध्यायाः अपि कामये। अत्र रम्ये कुसुमाकीर्णे स्थले सा यदि मया सह रमेत, न मे चिन्ता नान्यत् किञ्चित् स्पृहये। एते वृक्षाः नानापुष्पैः पत्रैश्च भूषिताः, अत्र वने विना प्रियतया केवलं शोकजनकाः। पश्य, सौमित्रे, एतानि शीतलजलानि पद्मैः पूर्णानि, चक्रवाकैः कारण्डवैः च सेवितानि। पम्पा अपि अधिकं शोभते, प्लव-कौञ्चैः पक्षिभिः, महाश्वापदैः च सेविता, नानापक्षिस्वरेण निनदन्ती। प्रमुदिताः नानाविधाः पक्षिणः मम विरहवेदनां वर्धयन्ति, या मम कृष्णा पद्मलोचना प्रिया चन्द्रमुखी स्मर्यते। पश्य, सौमित्रे, रमणीयेषु स्थलेषु मृगाः स्वया भार्यया सह भ्रमन्ति; यथा अहं वैदेह्याः हरिणलोचनायाः वियोगेन दुःखितः। अस्मिन रम्ये गिरे, मदोत्कटपक्षिसङ्घैः आकुलिते, यदि प्रियतमा मया दृष्टा स्यात्, सर्वं मम साधु स्यात्। नूनं सौमित्रे, यदि सा तन्वङ्गी वैदेही मया सह पम्पायाः शुचिवातं भुञ्जीत, तदा जीवितुं शक्नुवेयम्। धन्याः ते ये पम्पायाः वनवातं पद्मोत्पलगन्धिनं, शुभं शोकनाशनं, लक्ष्मण, आस्वादयन्ति। सा मम कृष्णा पद्मपत्रलोचना प्रिया विना मया कथं जनकात्मजा अनाथा जीवति? किं मम वक्तव्यं सत्यव्रते राज्ञि जनके, सतीतां जनसमाजे पृच्छति चेत्? या माम् अनुसृत्य पितृवाक्येन वने गतस्य धर्मनिष्ठा, सा मम प्रिया सीता कुत्र वसति? विना तया, लक्ष्मण, कथं दुःखितोऽहं स्थितुं शक्नोमि—या राज्यात् पतितमपि मां अनुगता, क्लेशितचित्तं च। यदा तस्याः मुखं न पश्यामि, विकसितपद्मलोचनं, सुगन्धि, सुशोभनं, निर्दोषं, मनः निमज्जति इव। यदा वैदेह्याः अनुत्तमानि धर्मयुक्तानि मधुराणि हितानि वचनानि, स्मितमन्दहासभूषितानि, लक्ष्मण, श्रोष्यामि? या कृष्णा, मया वने प्रेमपीडितेन दुःखिना दृष्टा, सा धर्मपत्नि दुःखमुक्तेव प्रमुदिता मयि हृष्टया वाचा अब्रवीत्।" एवं रामः सौमित्रिं प्रति, पम्पासरःप्रदेशस्य सौन्दर्यं, वृक्षलतापुष्पाणां विभूतिं, स्वस्य सीताविरहजन्यं शोकं च, स्नेहपूर्वकं वर्णयामास।