रामः लक्ष्मणम् इदं मधुरया वाचा सम्बोधितवान्—"लक्ष्मण, मम दृष्टिः कमलकोषशाखिनः पश्यति, यतः तानि सीतायाः नेत्रयोः सदृशानि इव मन्ये। वातः अपि, यः कमलकेशरगन्धेन युक्तः वृक्षेषु वहति, सीतायाः श्वासस्य स्निग्धमधुरस्पर्शमिव मम मनसि प्रतीतिः। सुमित्रानन्दन, पश्य पम्पास्य दक्षिणे शैले कर्णिकाराणां विकसितानां शोभाम्। एष पर्वतराजः, नानाविधधातुभूषितः, वातवेगप्रेरितं अद्भुतं रजः विसृजति। सुमित्रानन्दन, सर्वतः पर्वतपृष्ठानि पत्ररहितैः, विकसितैः, मनोहरैः किंशुकैः दीप्यमानानि दृश्यन्ते। अत्र पम्पातटे, मालती, मल्लिका, पद्म, करवीरादयः वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः, सर्वे विकसिताः। केतकी, सिन्दुवार, वसन्ते विकसितवृक्षाः, माधवीलता सुरभिगन्धसम्पन्ना, मालतीश्च सर्वत्र विकसिताः। चिरिबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागादयः अपि विकसिताः। पद्मकाः अपि विराजन्ते, नीलपुष्पाः अशोकाः विकसिताः, लोध्राः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतस्यान्तरे तिष्ठन्ति। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदाराः अपि विकसिताः। मुचुकुन्द, अर्जुन, केतक, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाः पर्वतशिखरेषु दृश्यन्ते। शाल्मली, किंशुक, रक्तकुरवक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यन्दनवृक्षाः अपि संति। हिन्ताल, तिलक, नागवृक्षाः विकसिताः, पुष्पितलताभिः समन्तात् आवृताः। सौमित्रे, पश्य पम्पायाः रमणीयवृक्षान्, येषां शाखाः वातेन चलन्ति, ये वृक्षाः सन्निकृष्टाः तिष्ठन्ति। लताः मदोन्मत्तसुरतस्त्रिय इव वृक्षान् वृक्षान्, पर्वतान् पर्वतान्, वनानि वनानि च अनुगच्छन्ति। वातः नानापुष्पगन्धरसास्वादेन प्रमुदित इव वहति; केचन वृक्षाः पुष्पैः पूरिताः, येषां गन्धः मधुवत्। केचन कुसुमैः आच्छादिताः, श्यामलवर्णाः, ‘एतत् नवम्, एतत् मधुरम्, एतत् पूर्णविकसितम्’ इति मन्यते। कामवशवर्तिनः भ्रमराः पुष्पेषु मग्नाः, तत्र तत्र गुह्य यत्रकुत्रापि पतन्ति; एष मधुपः पम्पातटे वृक्षान् अन्विच्छति। एष स्थलः स्वयमेव पतितपुष्पगुच्छैः शोभितः, शिलाशय्यानिव रमणीयः जातः। सौमित्रे, तेषु पर्वतपृष्ठेषु शिलाः नानापुष्पैः विततानि, विस्तीर्णाः, सुवर्णरक्तवर्णाः जाताः। सौमित्रे, शीतकाले वृक्षाणां विकासं पश्य; पुष्पिते मासे वृक्षाः परस्परस्पर्शेन इव विकसिताः। मधुपगुञ्जितैः वृक्षाः परस्परं आह्वयन्त इव दृश्यन्ते; पुष्पैः भूषितशाखाः महतीं शोभां वहन्ति, लक्ष्मण। अत्र कारण्डवः शुद्धे जले निमज्जति, स्वया सह रमते, कामं संदीपयन्निव। एषा मन्दाकिनी रमणीया दृश्यते; तस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, रमणीयाश्च। यदि सा धर्मपत्नी दृश्येत, यदि च वयं अत्र वसेम, रघुवंशश्रेष्ठ, न इन्द्रलोकस्य न अयोध्यायाः अपि कामना स्यात्। अत्र रमणीयेषु काननेषु तया सह विहरन्, मम मनसि न कापि चिन्ता जायेत, न चान्यत् किञ्चिद् वाञ्छेयम्। अत्र नानापुष्पविचित्रपत्रवृक्षाः कानने शोभन्ते, किन्तु प्रियतमा विना मम दुःखस्मृतिम् एव जनयन्ति। पश्य सौमित्रे, एतानि शीतलानि पद्माकुलानि जलानि, यत्र चक्रवाकाः कारण्डवाश्च विहरन्ति। पम्पा अपि अधिकं शोभते, प्लवकौञ्चकुलैः, महापशुभिः, नानाविहगनिनादैः च पूरिता। नानाविधा प्रमुदितविहगाः मम विरहवेदनां संदीपयन्ति, यतः अहं सा श्यामलवर्णा कमललोचनां प्रियाम्, शशिमुखीं, स्मरामि। पश्य, तेषु रमणीयपृष्ठेषु मृगाः स्वया सह विहरन्ति; अहं तु वैदेह्या मृगशावनेत्रया वियुक्तः, तेषां विचरणं दृष्ट्वा दुःखितः। अस्मिन् रम्ये शैले मदोन्मत्तविहगसमाकीर्णे यदि मम प्रिया दृश्येत, तदा मम सर्वं सम्पद्येत। सौमित्रे, यदि सा तन्वङ्गी वैदेही मया सह पम्पायाः पुण्यशीतलमारुतं सेवेत, तदा अहम् अपि जीवेत। ये पम्पायाः वनमारुतं पद्मोत्पलगन्धयुक्तं, शुभं, दुःखनाशनं सेवन्ते, ते धन्याः, लक्ष्मण। सा मम प्रिया, श्यामलाङ्गी, कमलपत्रलोचना, मया वियुक्ता—कथं सा जानकात्मजा असहायाः जीवितुम् अर्हति? सत्यव्रती जनकः यदि जनसमागमे सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, तदा अहं किम् उत्तरं वदामि? या पितृणा वनवासाय प्रेषिते मया सह धर्मे स्थित्वा अनुगता—सा प्रिया सीता कुत्र वसति? तया विना, लक्ष्मण, अहं राज्यात् पतितः, दुःखितचित्तः, कथं जीविष्यामि? या प्रसन्नगन्धि, शोभना, निर्मला, विकसितकमलवर्णनेत्रा, तस्या मुखं न पश्यामि; मम मनः शोकसागरमिव निमज्जति। कदा लक्ष्मण, अहं वैदेह्याः धर्म्या, मधुर्या, हितायुक्तया, स्मितहासप्रभूषितया, अनुपमया वाचा श्रविष्यामि?