रामः लक्ष्मणं समुपविश्य सान्त्वनपूर्वकं पम्पासरःस्य सौन्दर्यं दर्शयन् इत्येवमुवाच— एषा पम्पा, निर्मलतोयया, पद्मोत्पलसमाकीर्णा, हंसकादम्बसंघातैः सदा कलकलायमाना, सुरभिपुष्पैः शोभिता दृश्यते। सर्वतोऽस्याः पम्पायाः पद्मानां केशराणि भ्रमरैः आहतानि, सलिलान्तर्गतं नवसूर्यसमप्रभं कान्तिं विकसन्ति। नित्यं चक्रवाकसंघैः, विविधैः काननपर्वतान्तरालैः, गजहरिणसंघैः जलार्थिभिः शोभिता सा रम्या पम्पा दृश्यते। स्फुटितपद्मानि, वातवेगनुनीतानाम् उर्मिभिः निर्मले सलिले आहतानि, लक्ष्मण, दीप्त्या शोभन्ते। अहो, यदि अहं वैदेह्याः, विशालपद्मलोचनायाः, सदा प्रियायाः, दर्शनं न पश्येयम्, तर्हि जीवितमेव न रोचते। अहो, विपरीतमिदं कामस्य स्वभावम्! सा धर्मज्ञा, दुर्लभा, सुभाषिणी या, अपहृता, तस्याः स्मरणमेव मां पुनः पुनः बाधते। एषः कामः यद्यपि मां पीडयेत्, तथापि सह्यः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः मां न हन्याद्। ये सर्वे वस्तूनि या मया तया सह रमणीयानि आसन्, तानि अद्य तया विना निरानन्दानि जातानि। मम चक्षुः पद्मकोषपर्णानि सीतायाः नेत्रसदृशानि इति सन्दधाति, लक्ष्मण। पद्मकेशरगन्धयुक्तः वातः, वृक्षेषु सञ्चरन्, सीतायाः निश्वाससदृशः, मृदुश्च मनोहरश्च इव प्रतीतिः। पश्य सौमित्रे, पम्पापर्वतानां दक्षिणेषु शिखरेषु कर्णिकारवृक्षाणां स्फुटितशाखाः शोभन्ते। अयं पर्वतराजः, बहुधातुसंयुक्तः, वातवेगेन उत्पन्नरजसा अद्भुतं सौन्दर्यं विकुरुते। पर्वतशिखराणि, सौमित्रे, किम्शुकवृक्षैः, पत्ररहितैः, पुष्पितैः, सर्वतः दीप्तिमन्ति दृश्यन्ते। पम्पातटे, इमे वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः—मालती, मल्लिका, पद्म, बकुल, कुरबकादयः सर्वे पुष्पिताः। केतकी, सिन्दुवरः, वसन्ते पुष्पिताः, माधवीलता सुरभिण्या, मालतीपुष्पाणि च सर्वत्र विकसन्ति। चिरिबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः अपि पुष्पिताः दृश्यन्ते। पद्मकाः अपि शोभन्ते, नीलपुष्पाशोकाः पुष्पिताः, लोध्रवृक्षाः सिंहमानेषु पीताभाः पर्वतशिखरेषु स्थिताः। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदारवृक्षाः अपि पुष्पिताः। मुचुकुन्दार्जुनौ पर्वतशिखरे दृश्येते, केतक, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाश्च सहिता दृश्यन्ते। शाल्मली, किम्शुक, रक्तकुरबक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यान्दनवृक्षाः अपि सन्ति। हिन्ताल, तिलक, नागवृक्षाः पुष्पिताः, पुष्पलताभिः आवृताः, पुष्पशिखराः शोभन्ते। द्रष्टव्यं सौमित्रे, पम्पायाः अनेके रम्यवृक्षाः, वातवेगेन कम्पमानशाखाः, निकटे स्थिताः। लताः इव मदोन्मत्ताः कुलवध्वः वृक्षान् वृक्षान्, पर्वतान् पर्वतान्, वनानि वनानि सञ्चरन्ति। वातः बहुवासितरसास्वादनात् प्रमुदित इव वहति; केचन वृक्षाः पुष्पसंयुक्ताः, तेषां गन्धः मधु इव। केचन किञ्चिद् कोमलकोषैः आच्छादिताः, श्यामवर्णाः इव दृश्यन्ते—‘इदं तु नवम्, इदं मधुरम्, इदं पूर्णपुष्पितम्’ इति मन्यते। मधुमत्तभ्रमरः पुष्पेषु लीनः, तत्र लभमानः, पुनः अन्यत्र पतति; सः भ्रमरः पम्पातटवृक्षेषु मधुयाचकः सञ्चरति। एष भूः स्वयमेव पतितपुष्पसमूहैः शोभिता, शिलातलशय्यैः इव रम्या जाताऽस्ति। सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु तानि शिलातलानि, नानाविधपुष्पैः आच्छादितानि, सुवर्णरक्तवर्णानि विस्तीर्णानि दृश्यन्ते। द्रष्टव्यं सौमित्रे, हेमन्तकाले वृक्षाणां पुष्पितत्वं; पुष्पिते मासे वृक्षाः परस्परस्पर्शात् इव विकसन्ति। वृक्षाः भ्रमररवसंपूर्णाः, परस्परं आह्वयन्त इव दृश्यन्ते; तेषां पुष्पशाखाः शोभमानाः लक्ष्मण, महतीं दीप्तिं वहन्ति। एषः कारण्डवः शुद्धे सलिले निमज्जमानः, स्वया भार्यया सह रममाणः, कामम् उत्पादयन् इव दृश्यते। नूनं, रम्या मन्दाकिन्याः आकृतिरेव शोभनापेक्षा; तस्या गुणाः लोके प्रसिद्धाः, सुखदाः च। यदि सा धर्मज्ञा दृष्टा स्यात्, अत्र वासश्च स्यात्, रघुवंशश्रेष्ठ, अहं न इन्द्रलोकं न अयोध्यां वा काङ्क्षेयम्। अत्रैव तया सह रमणीयेषु काञ्चनकुञ्जेषु विहरन्, न किञ्चिदपि चिन्ता जायेत, न अन्यदपि स्पृहयेयम्। एते वृक्षाः, नानापुष्पपत्रसंयुक्ताः, अत्र वने प्रियाविहीनस्य केवलं शोकमात्रं जनयन्ति। पश्य सौमित्रे, एतानि शीतलसलिलानि पद्मसंपूर्णानि, चक्रवाकैः सेवितानि, कारण्डवैः उपगतानि। पम्पा अपि अधिकं शोभते, प्लवकौञ्जैः पूर्णा, महावनेचरैः सेविता, नानाविहगस्वरेण प्रतिध्वनितवती। नानाविहगाः प्रमुदिताः, मम प्रियायाः श्यामलपद्मलोचनायाः, शशिमुख्याः स्मरणेन, मम कामम् अधिकं दीपयन्ति। पश्य, तेषु रम्येषु पर्वतशिखरेषु, मृगाः स्वैः सखीभिः सह सञ्चरन्ति; अहं तु वैदेह्याः हरिणलोचनायाः वियोगेन मनसा पीडितः, यत्र तत्र सञ्चरन्। अस्मिन रम्ये गिरेः शिखरे, मदमत्तविहगसमूहैः सेविते, यदि मम प्रिया दृश्येत, तर्हि सर्वं सुखमस्ति मे।