श्रवणीयं चतुर्विंशतिः अध्यायः। एषः चतुर्विंशतिः अध्यायः महात्मनः वाल्मीकि रामायणस्य बालकाण्डे प्रकटितः। ककुत्स्थस्य वंशजः, शुद्धहृदयः, हृष्टमुखः, शस्त्राणि प्राप्य, विष्वामित्रं सह पथं गच्छन् उक्तवान्, "हे पूज्य महर्षे, अहं शस्त्राणि प्राप्य अद्वितीयः, देवैः अपि न जितः। किन्तु, हे ऋषीणां श्रेष्ठ, अहं तान् शस्त्राणि प्रत्याहर्तुम् उपायं ज्ञातुम् इच्छामि।" ककुत्स्थस्य वाक्यं श्रुत्वा, तपस्वी विष्वामित्रः, स्थिरः, संयमितः, शुद्धः च, तस्य प्रत्याहर्तुं उपायं उपदिशति। सः सत्यवंतं, सत्यकीर्ति, धृष्टं, रभसं च उपदिशति, तथा प्रतिहृतारं च, तदनन्तरं लक्ष्यं च, अलक्ष्यं च, दृढनाभं च, सुनाभकं च, दशाक्षं च, शतवक्त्रं च, दशशीर्षं च, शतोदरा च उपदिशति। पद्मनाभं, महानाभं, दुण्डुनाभं, सुनाभकं, ज्योतिषं, शकुनं च उपदिशति, तथा नैरास्यं च, विमलं च, यौगंधरं च, विनिद्रां च, दैत्यद्वेषिणं च, शुचिभाहुं, महाबाहुं, निष्कलिं च, विरुचं च, सार्चिर्मालिं, धृतिमालिं, वृत्तिमान्, रुचिरं च उपदिशति। पितृयं, सुमनसं च, विदूतमकरं च, परवीरं, रतिं, धनधान्यं च उपदिशति, "हे राघव!" इति। तत्र सः ककुत्स्थायाः, "तेजस्विनः, रूपान्तरं गच्छन्तु," इति उपदिशति। "त्वं योग्यः, तव हेतु शुभं भवतु।" ककुत्स्थः, "सत्यं," इति हृष्टहृदयेन प्रत्युत्तरं ददाति। दिव्याणि, तेजस्वि, शरीरधारिणि शस्त्राणि प्रकटितानि, तेषां दर्शनं सुखदं जातम्। किञ्चित् तानि ज्वालामयाणि, किञ्चित् धूमवत्, किञ्चित् चन्द्रसूर्यवत्, किञ्चित् च हस्तयुग्मितानि पूजां कुर्वन्ति। ते पूज्यपदं युक्ताः, मधुरवाचाः रामं प्राहुः, "इदानीं वयं, हे पुरुषसिंह, ते आदेशं कुर्मः, किं करोमः?" सः तेषां प्रतिवचनं ददाति, "यथा इच्छत, गच्छत," हे रघुवंशज; "आपत्काले, मनसा साहाय्यं करिष्यथ।" ततः तेषां रामं प्रीतिपूर्वकं प्रस्थानं कृत्वा, ककुत्स्थं प्रति वदन्ति, "एवम् अस्तु," इति, यथा आगताः, तथा प्रस्थानं कुर्वन्ति। राघवः तान् अवबोध्य, विष्वामित्रं प्रति मधुराणि वचनानि वदति, "कस्य तत्र वृक्षगणः, मेघवत्, पर्वतस्य समीपे प्रकाशते? मम तत्र विषये अत्यन्तं जिज्ञासा अस्ति।" सः तत्र कर्तव्यं प्रकटयति, "एषः दृष्यमानः, हिरण्यमयः, अत्यन्तं मनोहरः, पक्षिभिः सुगन्धितः, चित्ताकर्षकः च अस्ति।" "हे ऋषीणां श्रेष्ठ, वयं घनवनात् निर्गत्य आगतः; एषः क्षेत्रस्य सुखदं अनुभवः अस्ति।" "सर्वं वद, हे पूज्य महर्षे: एषः कस्य आश्रमः, यत्र ते दुष्टाः, पापिनः ब्रह्मणां हन्तारः आगताः?" "ते तव यज्ञं विघ्नं कर्तुं आगताः, हे महर्षे! तव यज्ञकर्माणि कुत्र सम्पाद्यन्ते?" अधुना श्रवणीयं चतुत्रिंशतिः सर्गः। तत्र विष्वामित्रः, तेजस्वी, प्रकाशवान्, रामायाः विषये वदति। "हे राम, बलवान्, विष्णुः, देवैः पूजितः, अनेकं वर्षाणि च शतं यावत् अत्र व्यतीतवान्।" "तत्र कश्यपः, अग्निसमानः, अदित्या सह प्रकाशते।" "सः, देवीं सह, सहस्रवर्षाणि यज्ञं सम्पूर्णं कृत्वा, मधुसूदनं स्तौति, वरदायकं।" "त्वं, हे प्रभो, मम तपस्यायाम्, सर्वं जगत् पश्यामि; त्वं अनादि, अवर्णनीयः, अहं तव शरणं गच्छामि।" "हे हरि, कश्यपं, पापात् मुक्तं, प्रीतिपूर्वकं प्राहुः, 'वरं चय, तव हेतु शुभं भवतु; त्वं वरं दातुं योग्यः।'" "ते तु, 'हे वरदायक, अदित्या, देवाः च, सह एकस्मिन् वाक्ये एषः प्रार्थना।" "हे वरदायक, तव कृते, मम पुत्रः, अदित्या च, पतिव्रता, सुतः जातुं च, इन्द्रस्य कनिष्ठभ्राता, हे दैत्यहन्ता; त्वं देवाः दुःखिताः सहायकः।" ततः तौ राजपुत्रौ, मनुष्याणां श्रेष्ठौ, यथायोग्यं समयं च ज्ञात्वा, कौशिकं प्रति इमं वाक्यं वदन्ति। "हे पूज्य, कदा रात्रौ राक्षसाः रक्षितव्याः? तद्विषये वद, यथा न वयं तं क्षणं चूकाम।" इत्युक्त्वा ककुत्स्थस्य पुत्रौ, युद्धाय उत्सुकाः, शीघ्रं गत्वा, सर्वे ऋषयः प्रीतिमन्तः, तौ राजपुत्रौ प्रशंसन्ति। "अद्य, षट् रात्रिभ्यः, युयुत्सवः राघवौ रक्षितव्यः; यः ऋषिः व्रतम् उपगच्छति, मौनं च धारयति।" ते च, "सर्वे, तत्र महाबाहुं, रात्रिभ्यः अपि जाग्रताः, विष्वामित्रं रक्षन्ति, शत्रुविनाशकं।" एवं च सम्पूर्णं कथा समाप्ता।