रामः लक्ष्मणं सौमित्रिं स्नेहपूर्वकं दृष्ट्वा मधुरया वाचा इत्युवाच— “पश्य लक्ष्मण, एते सुगन्धिनः पद्माः सर्वतो जलमध्ये प्रकाशन्ते, उदयन्तमिव आदित्यं विराजन्तः। एषा पम्पा निर्मलतोयया, पद्मोत्पलसमाकीर्णा, हंससारससंघुष्टा, सुरभिपुष्पोपशोभिता, सर्वतः शोभते। सरसिजकेसरसंस्पृष्टभृङ्गैः परिवृता, जलमध्यगता पम्पा नवसूर्यसङ्काशा विराजते। नित्यं चक्रवाकसंघैः, विविधपर्वतपृष्ठैः, गजहरिणयूथैः जलार्थिभिः शोभिता, सा रम्या। सुगन्धिनः पद्माः वातवेगनुनीतानाम्भसि तरङ्गैः संपात्यमानाः, लक्ष्मण, दीप्तिमन्तः प्रकाशन्ते। किन्तु या वैदेही, विशालपद्मपत्रनयना, पद्मसमप्रियतमा, सा दृष्ट्वा विना जीवितं मां न रोचते। अहो, कामस्य विपरीतता! सा धर्मज्ञा, दुर्लभा, शुभतरा वाक्यं भाषमाणा, या गतास्ति, तां पुनः स्मारयति। यदि वसन्तः पुष्पिततरुः मां पुनरपि न नाशयेत्, तर्हि आगतः कामोऽपि सोढः स्यात्। या सा मया सह रम्या वस्तूनि आसन्, तानि तस्याः विना सर्वाणि निरानन्दानि भवन्ति। मम दृष्टिः पद्मकोषपत्राणि सीतायाः नेत्राणि इव मन्यते, लक्ष्मण। पद्मकेसरगन्धयुक्तः वातः वृक्षेषु वहन्, सीतायाः निश्वासः इव मृदुः मनोहरश्च प्रतीतिः। पश्य सौमित्रे, पम्पायाः दक्षिणे शिखरेषु कर्णिकारपुष्पाणि पुष्पितानि शोभन्ते। अयं पर्वतराजः, बहुधातुरचितः, वातवेगेन उद्धूतं अद्भुतं रजः प्रसारयति। पर्वतपृष्ठेषु, सौमित्रे, किंशुकपुष्पैः निर्लोमशोभिभिः सर्वतः दीप्यन्ति। इह पम्पातटे जाम्बूनदगन्धयुक्तानि वृक्षाः—मालती, मल्लिका, पद्म, करवीर—सर्वे पुष्पिताः। केतकी, सिन्धुवार, वसन्तकाले पुष्पितवृक्षाः, माधवीलता सुरभिगन्धयुक्ताः, मल्लिकाश्च सर्वत्र पुष्पिताः। त्रिबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः अपि पुष्पिताः। पद्मकाः अपि शोभन्ते, नीलपुष्पाशोकाः पुष्पिताः, लोध्रवृक्षाः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतपृष्ठेषु स्थिताः। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदार—एते सर्वे वृक्षाः पुष्पिताः। मुचुकुन्दार्जुनौ पर्वतशिखरे दृश्येते, केतक, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाश्च। शाल्मलि, किंशुक, रक्तकुरवक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यन्दन—एते अपि सन्ति। हिंताल, तिलक, नागवृक्षाः अपि पुष्पिताः, लतानां पुष्पिताग्राणि तेषां शाखासु लीनानि। पश्य सौमित्रे, एते पम्पायाः रम्याः वृक्षाः, समीरवेगेन चलितशाखाः, समीपस्थिताः। लताः मदविवलाः कुलस्त्रीणामिव वृक्षान् पर्वतान् वनानि च अनुगच्छन्ति। वातः नानागन्धरसास्वादनेन प्रमुदित इव वहति; केचन वृक्षाः पुष्पसमृद्धाः, मधुगन्धयुक्ताः। केचन कुसुमैः आवृताः, श्यामवर्णाः प्रतियन्ति; “इदं नवम्, इदं मधुरम्, इदं सम्पुष्पितम्” इत्येव मन्येत। मदेन आकृष्टः भृङ्गः पुष्पेषु निमग्नः, तत्र लीनः, ततः अन्यत्र अपि शीघ्रं पतति; सः मधुमृग्यः भृङ्गः पम्पातटवृक्षेषु विचरति। एष भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पगुच्छैः शोभिता, शिलाशय्यानिव रमणीया जाता। सौमित्रे, पर्वतपृष्ठेषु शिलाः नानापुष्पैः विस्तीर्णाः, रक्तपीतवर्णाः कृताः। पश्य सौमित्रे, शिशिरे ऋतौ वृक्षाणां पुष्पितत्वम्; पुष्पमासे वृक्षाः मिथः संस्पर्शातिव पुष्पिताः इव। भृङ्गनिनादपूर्णाः वृक्षाः अन्योन्यं आह्वयन्त इव, तेषां पुष्पशोभितशाखाः लक्ष्मण, महत्या दीप्त्या विराजन्ति। एषः कारण्डवः शुद्धे जले निमग्नः, स्वया भार्यया सह रममाणः, काममिव जागरयति। एषा मनोहरा मन्दाकिनी शोभनरूपा, यस्याः गुणाः लोके प्रसिद्धाः, रम्याः च। यदि सा धर्मज्ञा नारी दृश्येत, अत्र वासः स्यात्, रघुनन्दन, न इन्द्रलोकस्य, न अयोध्यायाः, कामना स्यात्। अत्र रम्येषु काञ्चनेषु क्षेत्रेषु तया सह रममाणः, मम न चिन्ता नान्यस्य कामना जायेत। एते वृक्षाः, नानापुष्पवर्णपत्रैः शोभिताः, वने, प्रियतमा विना, शोकमेव जनयन्ति। पश्य सौमित्रे, शीतलानि जलानि पद्मैः पूर्णानि, चक्रवाकसंवृत्तानि, कारण्डवैः च आगतानि। पम्पा अपि अधिकं शोभते, प्लवकौञ्चैः पूर्णा, महाश्वापदैः सेविता, नानाविहगनिनादिता। नानावर्णाः प्रमुदिताः पक्षिणः, मम तां कृष्णां पद्मलोचनां प्रियमुखचन्द्राम् अनुस्मारयन्ति, काममिव दीपयन्ति। पश्य तेषु रम्यपर्वतपृष्ठेषु, मृगाः स्वयोषित्सहिताः विचरन्ति; अहं तु वैदेह्या, यया हरिणाक्ष्या विना, मनसा क्लिश्यमानः, तत्र तत्र विचरामि।