रामः, सीतायाः स्मरणेन दुःखितः, सौमित्रिं प्रति हृदयवेदनां प्रकाशयति। तस्य प्रियायाः वियोगे स पुष्पभृतः शीतलः सुखस्पर्शः वातः अग्निवत् तं ताडयति। यदा सीता तस्य समीपे आसीत्, तदा सः वातः सुखदः अभवत्; अद्य तस्य वियोगे स एव वातः दुःखमात्रं जनयति। सीतया विना, वृक्षस्य उपरि स्थितः काकः हर्षेण कूजति। स काकः वैदेह्याः द्वारपालः इव, किन्तु स एव पक्षी तं विशाललोचनां समीपं नयिष्यति। लक्ष्मणः, वनस्य शब्दः पुष्पितवृक्षेषु विहङ्गानां गीतैः कामेन पूरितः, तं पश्य। वातः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिप्य, भ्रमरः आकृष्टः प्रियायाः स्पर्शवद् त्वरया समीपं आगच्छति। अत्र अशोकवृक्षः, यः कामिनां प्रियः, तस्य दुःखं वर्धयति, वातेन कम्पितपुष्पगुच्छैः तं धमयन् इव। लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः पुष्पिताः, वातखेलनेन तेषां मनांसि प्रमोदितानि, चन्दनलेपनैः अलंकृतानां पुरुषाणां कामेन स्पृष्टवद्। सुमित्रानन्दन, पम्पायाः रम्यवनान्तरे किंनराः विचरन्ति, त्वं तान् पश्य। लक्ष्मण, जलमध्यस्थाः सुरभिलवण्या पद्माः सर्वत्र दीप्तिमन्तः, उदितसूर्यवत् शोभन्ते। पम्पा, स्वच्छजलयुक्ता, पद्मनीलोत्पलसमाकीर्णा, हंसकादम्बसमूहैः व्याप्ता, सुरभिपुष्पैः अलंकृता अस्ति। सर्वतः पद्मैः परिवृता पम्पा, तेषां केसराणि भ्रमरैः स्पृष्टानि, जलमध्यम् नवसूर्यवत् प्रकाशयन्ति। सदा चक्रवाकैः वनशैलपर्वतानां विविधपर्वतानां च शोभिता, जलार्थिनां गजानां मृगाणां च समूहैः रम्या। लक्ष्मण, वातेन संचालिततरङ्गैः पद्माः स्वच्छजले दीप्तिमन्तः। वैदेहीं न पश्यन्, यस्या लोचनानि पद्मदलसमानि, या सदा पद्मवत् प्रियासि, जीवितं न रोचते। अहो, कामः कियत् विपरीतः! अद्यापि सः तां धर्मात्मनां स्मारयति, या गता, या दुर्लभा, या शुभशुभतरं वदति। कामः सहनीयः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः पुनः मां न विनाशयेत्। यानि सर्वाणि तानि, यानि सीतया सह रमणीयानि, अद्य तया विना नीरसत्वं प्राप्तानि। मम दृष्टिः, लक्ष्मण, पद्मकोषपर्णानि अन्वेषति, तानि सीताया लोचनानि इति मन्यते। वातः, पद्मकेसरगन्धसम्बद्धः, वृक्षेषु प्रवहन्, सीताया श्वासः इव, मृदुश्च मनोहरः। सुमित्रानन्दन, पम्पाशैलदक्षिणपर्वतानां पुष्पितानि कर्णिकारदण्डानि शोभन्ति। अयं पर्वतराजः, रत्नैरलंकृतः, वातप्रभावेण अद्भुतं रजः विसृजति। सुमित्रानन्दन, पर्वतपृष्ठेषु सर्वत्र पुष्पितानि किम्शुकवृक्षाः पत्रहीनानि शोभन्ति। पम्पातीरस्य वृक्षाः मधुरगन्धेन सिक्ताः, जति, माल्लिका, पद्मा, करवीराः, सर्वे पुष्पिताः। केतकी, सिन्धुवरः, वसन्ते पुष्पितवृक्षाः, माधवीलता गन्धपूर्णा, जति वृक्षाः सर्वत्र पुष्पिताः। चिरिबिल्व, मधुक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः अपि पुष्पिताः। पद्मकाः अपि दीप्तिमन्तः, नीलपुष्पाः अशोकाः पुष्पिताः, लोध्राः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतपृष्ठेषु स्थिताः। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदाराः सर्वे पुष्पिताः। मुचकुन्द, अर्जुन, केतकी, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धवा पर्वतशिखराणि शोभयन्ति। शाल्मली, किंशुक, रक्तकुरबक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यान्दनवृक्षाः अपि दृश्यन्ते। हिंताल, तिलक, नागवृक्षाः पुष्पिताः, पुष्पितलतानां शिखरैः आवृताः। सौमित्रे, पम्पायाः रम्यवृक्षान् पश्य, तेषां शाखाः वातेन कम्पिताः, वृक्षाः निकटस्थाः। लताः मदनार्तवनितावद् वृक्षात् वृक्षं, पर्वतात् पर्वतं, वनात् वनं अनुगच्छन्ति। वातः बहुगन्धरससन्तुष्टः इव प्रवहति; कश्चन वृक्षः पुष्पैः पूर्णः, तस्य गन्धः मधुवत्। कश्चन कलिकाभिः आवृतः, श्यामवर्णः इव; 'इदं नवम्, इदं मधुरम्, इदं पूर्णपुष्पितम्' इति कश्चन वदेत्। कामान्वितः भ्रमरः पुष्पेषु निमग्नः, ततः लुप्तः, सहसा अन्यत्र उडति; सः मधुव्यग्रः भ्रमरः पम्पातीरवृक्षेषु विचरति। अयं स्थलः स्वयम् पतितपुष्पगुच्छैः शोभितः, शिलाशय्यावद् रमणीयः। सौमित्रे, पर्वतपृष्ठेषु, शिलाः बहुपुष्पविस्तारैः विस्तीर्णाः, सुवर्णरक्तवर्णाः कृताः। सौमित्रे, शीतकालस्य पुष्पितवृक्षानां दर्शनेन पश्य; पुष्पमासे वृक्षाः परस्परस्पर्शात् इव पुष्पिताः। मधुगुणगुञ्जितैः वृक्षैः अन्योन्यं आह्वयन्ति इव; तेषां पुष्पालंकृतशाखाः, लक्ष्मण, महान् प्रकाशं ददति। एवं रामः, पम्पायाः रम्यवनं सौमित्रिं सह विचरन्, वनस्य सौन्दर्यं, पुष्पाणां गन्धं, पक्षिणां गीतं, तस्य सीतायाः विरहे दुःखं, कामस्य विचित्रभावं, सर्वं सौमित्रिं प्रति हृदयस्पर्शेन निवेदयति।