रामः लक्ष्मणं सौमित्रिं सान्त्वयन्निव, स्नेहसिक्तया वाचा उवाच—"वैदेह्याः मयि प्रेम नितरां निश्चलम्, ममापि सीतायाम् अनन्यभावेन प्रेम स्थितमेव। या सा मम प्रियेति स्मृत्या मनसि सदा वर्तते, तस्या वियोगेऽपि अयं सुमनोहरः पुष्पवातः शीतलस्पर्शः सन् अग्निवत् प्रतियाति। यदा सा मया सहासीत्, तदा अयं वातः सुखदः अभवत्; अद्य तु तस्याः विना दुःखदः एव जातः। पश्य, लक्ष्मण, तस्याः विना वृक्षे निषण्णः काकः प्रमोदेन क्रोशति। स एव पक्षी वैदेह्याः द्वारपालः इव, स तु माम् अपि तां विशाललोचनां समीपं नेतुम् इच्छति। शृणु, लक्ष्मण, वनान्तरेषु पुष्पितवृक्षेषु विहगानां गीतस्वनः कामेन स्फुरति। वातः इह तिलपुष्पसमूहम् उडयति, भ्रमरः तु सहसा समुपैति, यथा प्रियायाः संस्पर्शात् आकृष्टः। अयं अशोकवृक्षः प्रियकारकः, मम दुःखम् अधिकरोति, वातसंचालितैः पुष्पसमूहैः मां भीषयन् इव तिष्ठति। पश्य, लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः पुष्पभारैः नम्राः, वातविलासेन प्रमुदितचित्ताः, यथा चन्दनालिप्ताः कामाभिभूताः नराः। सौमित्रे, पम्पासरःकान्तारेषु रम्येषु वृक्षेषु किन्नराः विचरन्ति, तान् पश्य। पश्य, लक्ष्मण, सलिलेषु सर्वत्र सुवासितानि पद्मानि सूर्यसमप्रभाणि विकसन्ति। पम्पासरः निर्मलजलेन, पद्मोत्पलैः, हंसैः, जलकुक्कुटैः च समाकीर्णा, सुरभिपुष्पैः शोभिता वर्तते। सर्वतः पम्पा प्रभासते, यत्र भ्रमरैः पद्मकेशराणि स्पृष्टानि, जलमध्यम् इव नवसूर्यः दीप्तमानम्। सदा चक्रवाकैः, वनशिखरेषु विविधपर्वतसंकटेभ्यः गजमृगयूथैः च समृद्धा, सा शोभते। वातवेगप्रेरितैः तरङ्गैः पद्मानि निर्मले जले कम्पमानानि, लक्ष्मण, स्फुरन्ति। अहो, वैदेहिं पद्मपत्रनयनां मया अदृष्ट्वा, या सदा प्रिया पद्मवत्, जीवितं न रोचते। कथमिदं कामस्य विचित्रत्वम्! या सा सुलभा नास्ति, या शुभवचसि, तस्या स्मरणम् अपि मां बाधते। यदि वसन्तः पुनः मां न पीडयेत्, तर्हि कामोऽपि सह्यः स्यात्। या सर्वा वस्तूनि तया सह रमणीयानि आसन्, तस्याः विना तानि सर्वाणि निःसाराणि जातानि। मम चक्षुः पद्मकोषपत्राणि निरीक्षते, तानि सीतायाः नेत्राणि इव मन्ये, लक्ष्मण। वातः पद्मकेशरगन्धेन युक्तः, वृक्षेषु प्रवहन्, सीतायाः मन्दमधुरनिःश्वास इव प्रतीति। सौमित्रे, पम्पापर्वतानां दक्षिणेषु शिखरेषु कर्णिकारपुष्पाणि स्फुरन्ति, तानि पश्य। अयं पर्वतराजः बहुधातुभिः शोभितः, वातवेगेन च धूलिकणैः विचित्रतां गच्छति। पर्वतशिखराणि सर्वतः किंशुकपुष्पैः निर्मलपत्रैः शोभन्ते, सौमित्रे। पम्पातटे वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः, मल्लिका, जाति, पद्म, कुन्द, सर्वे च विकसन्ति। केतकी, सिन्दुवार, वसन्ते विकसन्ति, माधवीलता गन्धसमृद्धा, जात्यादयः च सर्वत्र पुष्पिताः। चित्रबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः च विकसन्ति। पद्मकाः अपि शोभन्ते, नीलपुष्पा अशोकाः विकसन्ति, लोध्राः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतेषु तिष्ठन्ति। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदाराः अपि पुष्पिताः। मुचुकुन्द, अर्जुन, केतकी, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षाः पर्वतशिखरेषु दृश्यन्ते। शाल्मली, किंशुक, रक्तकुरबक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन, स्यान्दनवृक्षाः अपि विकसन्ति। हिन्ताल, तिलक, नागवृक्षाः अपि पुष्पिताः, लतानां पुष्पैः आवृता:। पश्य, सौमित्रे, पम्पायाः रम्यवृक्षाणि, वातवेगेन कम्पमानशाखानि, समीपस्थानि। लताः सुरामत्तनार्यः इव, वृक्षान् पर्वतान् वनानि च भ्रमन्ति। वातः नानागन्धरसास्वादेन प्रमुदितः इव प्रवहति, केचन वृक्षाः मधुगन्धसमृद्धाः, पुष्पैः पूरिताः। केचन किञ्चिद् विकसितपुष्पाः, श्यामवर्णाः, 'इदम् अद्य, इदं मधुरम्, इदं पूर्णविकसितम्' इति मन्यन्ते। कामाभिभूतः भ्रमरः पुष्पेषु निमग्नः, तदनन्तरम् अन्यत्र लभमानः, पम्पातटे वृक्षेषु भ्रमति। भूमिः स्वयमेव पतितपुष्पसमूहैः शोभिता, शय्यास्विव शिलातलानि रमणीयानि जातानि। सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु शिलाः नानापुष्पैः विस्तीर्णाः, पीतलोहितवर्णाः जाताः। पश्य, सौमित्रे, शीतकाले वृक्षाणां विकसनम्; पुष्पकालसमये वृक्षाः परस्परस्पर्शेन इव प्रस्फुरन्ति। एवं रामः सौमित्रिं स्नेहपूर्वकं पम्पावनस्य सौन्दर्यं दर्शयन्, स्वस्य सीतावियोगदुःखं, तस्याः स्मरणम्, कामस्य विचित्रगुणं च निवेदयामास।