रामः लक्ष्मणं समीपस्थं सान्त्वयन् इदं कथयति। यदि न तु जनकनन्दिनी विस्तीर्णनेत्रा मम प्रियया तया हृतापि न अभविष्यत्, तदा सा अपि प्रेम्णा प्रेरिता मम समीपं आगमिष्यत्। पश्य लक्ष्मण, पुष्पाणि अपि मम निरर्थकानि; शीतकालस्य अतीते, वनानि अपि पुष्पभारमणि सन्ति, किन्तु फलानि न ददति। वृक्षाणां शोभनानि पुष्पाणि अपि, यद्यपि उज्ज्वलानि, भूमौ निरर्थकानि पतन्ति, मधुकरसमूहैः सह। पक्षिणः समूहेन हर्षेण गायन्ति, परस्परं आह्वयन्त इव; तेषां रुतानि मम कामं प्रबोधयन्ति। यदि वसन्तः तस्याः निवासस्थाने अपि आगतः, तदा नूनं सीता अपि मम इव असह्यं दुःखं अनुभवति। नूनं वसन्तः तस्याः प्रदेशं न स्पृशति; कथं श्यामनेत्रा सीता मम विना जीवितुं शक्ष्यति? अथवा वसन्तः तस्याः प्रदेशे अपि आगच्छति; किं करिष्यति सा सुश्रोणी, परैः तिरस्कृता? मम प्रिया श्यामवर्णा, पद्मनेत्रा, मधुरवाक्या—नूनं वसन्तागमे जीवितं त्यजेत्। मम हृदये दृढं निश्चयः वर्तते—धर्मज्ञा सीता मम वियोगं न सहिष्यति। वैदेह्याः प्रेम मयि निश्चलम्; मम अपि सीतायाः प्रेम सर्वथा निश्चलम्। पुष्पभारयुक्तः वातः, स्पर्शे सुखदः शीतलः, मम प्रियायाः चिन्तया अग्निवत् तु अनुभवति। पूर्वं मम अभिप्रायः आसीत्—एषः वायुः सीतया सह सुखदः; अधुनाऽस्या विना दुःखदः एव। तस्याः विना, तत्र वृक्षस्थः काकः हर्षेण कूजति। स पक्षी वैदेह्याः द्वारपालः; स पक्षी मम विस्तीर्णनेत्रां समीपं आनयिष्यति। पश्य लक्ष्मण, वनस्य शब्दः कामेन पूर्णः, पक्षिणः पुष्पितवृक्षेषु गायन्ति। वातः तिलपुष्पसमूहं विक्षिपति; मधुकरी प्रियां कामात् प्रेरितां इव आकर्षति। अयम् अशोकवृक्षः, प्रियजनानां प्रियः, मम दुःखं वर्धयति, वातेन कम्पितपुष्पसमूहैः मां धमति इव। पश्य लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः पुष्पभारयुक्ताः, वातखेलनेन मनः प्रमुदिताः, चन्दनलेपनैः युक्ताः कामेन प्रेरिताः इव। सुमित्रानन्दन, पम्पायाः रम्येषु वनान्तरेषु किंनराः इह तत्र विचरन्ति, नरश्रेष्ठ। पश्य लक्ष्मण, जलमध्ये सर्वत्र सौरभयुक्ताः पद्माः, उदयन्तमिव सूर्यं दीप्तिमन्तः। पम्पा शुद्धवारिणा, पद्मैः नीलोत्पलैः, हंसैः जलकुक्कुटैः चाकुला, सौरभयुक्तैः पुष्पैः शोभिता। पम्पा सर्वतः पद्मैः परिवृता, तेषां रजनीकृतैः केशरैः मधुकरैः स्पृष्टैः, जलमध्ये नवसूर्यवत् दीप्तिमती। सदा चक्रवाकैः, विविधवनशिखरैः, गजैः हरिणैः जलार्थिभिः शोभिता। पद्माणि वातप्रेरिततरंगैः स्पृष्टानि, शुद्धवारिणि दीप्तिमन्ति, लक्ष्मण। विस्तीर्णपद्मनेत्रां वैदेहीं दृष्ट्वा विना, या पद्मवत् प्रियः, जीवितं न रोचते। अहो, कामः विपर्ययः! अधुनापि स मम हृदये तां स्मारयति, या गता दुरलभा, या शुभातिशुभं वदति स्म। कामः सह्यः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः पुनः मां न विनाशयेत्। यानि सर्वाणि तया सह मम रमणीयानि, तस्याः विना तानि सर्वाणि निरामोदानि। मम दृष्टिः पद्मकलिकाः पत्राणि च अनुयाति, तानि सीतानेत्राणि इति लक्ष्मण। पद्मकेशरसौरभयुक्तः वातः, वृक्षेषु प्रवहन्, सीतायाः श्वासः इव, सौम्यः मनोहरः च। सुमित्रानन्दन, पम्पायाः दक्षिणे शिखरेषु पुष्पितानि कर्णिकारवृक्षान् पश्य। अयं पर्वतराजः, रत्नैः शोभितः, वातबलात् अद्भुतं धूलिं विसृजति। सुमित्रानन्दन, पर्वतशिखराः सर्वत्र पुष्पितनिरपत्रकानि सुन्दराणि किंशुकवृक्षैः दीप्तानि। पम्पायाः तटे वृक्षाः मधुरसौरभैः सिक्ताः—मालती, मल्लिका, पद्मा, करवीरः च सर्वे पुष्पिताः। केतकीः, सिन्धुवराः, वसन्तपुष्पवृक्षाः, माधवीलता सौरभपूर्णा, सर्वे मालतीवृक्षाः सर्वत्र पुष्पिताः। चिरिबिल्वः, मधूकः, वञ्जुलः, बकुलः, चम्पकः, तिलकः, नागवृक्षः च सर्वे पुष्पिताः। पद्मकाः अपि दीप्तिमन्तः, नीलपुष्पाः अशोकाः पुष्पिताः, लोध्राः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतशिखरेषु स्थिताः। अङ्कोलः, कुरण्टः, चूर्णकः, पारिभद्रः, आम्रः, पाटलः, कोविदारः च सर्वे पुष्पिताः। मुचुकुन्दः, अर्जुनः पर्वतशिखरेषु दृश्यन्ते, केतकीः, उदालः, शिरीषः, शिंशपा, धववृक्षः च। शाल्मलीः, किंशुकः, रक्तकुरबकः, तिनिशः, नक्तमालः, चन्दनः, स्यान्दनः च अपि सन्ति। एवं रामः लक्ष्मणं सह पम्पायाः रम्यतया, सीतायाः वियोगदुःखं, वसन्तस्य शोभां च मनःसंतापेन विषण्णः विवर्णः च कथयति।