रामः लक्ष्मणं समीपस्थम् आलोक्य स्नेहपूर्वकं समभाषत— “पश्य लक्ष्मण! अन्येषां अपि प्राणिनां मध्ये रागः कथं प्रवर्तते इति। सा मयूर्या कामातुरेण स्वेन प्रियं समुपगच्छति। यदि सा जनकनन्दिनी विस्तीर्णलोचना मम नापहृता स्यात्, सा अपि मम समीपमागच्छेत कामसंविग्ना। पश्य लक्ष्मण! मम तु पुष्पाणि निष्फलानि; शिशिरकाले गतवति अपि, वनानि पुष्पभारैः सुसज्जितानि सन्ति, किन्तु मम किञ्चित् न प्रयोजयन्ति। दृश्यन्ते अपि वृक्षेषु शोभनानि पुष्पाणि, तानि अपि महान्ति, किं तु तानि निर्थकानि भूत्वा भूमौ पतन्ति, मधुकरीभिः सह। पक्षिणः अपि समूहेन हृष्टाः गीतानि गायन्ति, परस्परं आह्वयन्त इव, तेषां शब्दः मम मनसि स्पृहां जनयति। यदि यत्र मम प्रिया निवसति तत्र अपि वसन्तः आगतः, तर्हि सा अपि सीता मम इव अशक्ता दुःखिता च स्यात्। अथवा वसन्तः ताम् उपश्लिष्य न गच्छेत्; कथं सा कृष्णलोचना मम विना स्थितुं शक्ताऽस्ति? अथवा वसन्तः तत्र अपि आगच्छति; किं सा सुकेशिनी तत्र परैः तिरस्कृता किम् करोति? मम प्रिया कृष्णवर्णा पद्मलोचना मृदुवादिनी च, वसन्तस्य आगमने सति, सा निश्चितं जीवितं त्यजेत्। मम हृदि दृढं निश्चयः वर्तते—सा धर्मज्ञा सीता मम वियोगं न सहिष्यते। वैदेह्याः मयि प्रेम स्थिरमेव; तथा मम अपि सीतायाम् अनन्यं प्रेम। एष पुष्पितवातः स्पर्शे शीतलः सुखदश्च, प्रियास्मरणे अग्निवत् तुदति। या वायुः पूर्वं सीतया सह सुखदा आसीत्, सा अधुना विना तया दुःखदायिनी जाता। विना तया अपि, यः काकः वृक्षे उपविष्टः, सः हृष्टः शब्दं करोति। स एव पक्षी वैदेह्याः द्वारपालकः; स एव पक्षी मां विस्तीर्णलोचनां समीपं नयिष्यति। पश्य लक्ष्मण! वनस्य शब्दः, पुष्पितवृक्षाग्रेषु पक्षिणां गीतैः रागसंयुक्तः, मम मनसि स्पृहां वर्धयति। वातः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपन्, भृङ्गः सहसा प्रियामिव रागात् उपगच्छति। अयं अशोकवृक्षः, कामिनां प्रियः, मम दुःखं वर्धयन्, वातचालितैः पुष्पगुच्छैः मां इव भीषयति। पश्य लक्ष्मण! आम्रवृक्षाः पुष्पसमृद्धाः, वातविलासेन प्रमोदिता इव, सुगन्धिचन्दनलेपिताः नराः इव रागसंविग्नाः दृश्यन्ते। सुमित्रानन्दन! पम्पातीरस्य रम्येषु काननेषु किंनराः इह तत्र विचरन्ति, नरशार्दूल! पश्य लक्ष्मण! सलिलेषु सर्वत्र सुवासितानि पद्मानि प्रभासन्ति, उदितसूर्यसमानानि। एषा पम्पा शुद्धसलिला, पद्मोत्पलसमाकीर्णा, हंसकारण्डवसंघैः आक्रान्ता, सौरभ्यपुष्पैः भूषिता। पम्पा सर्वतः शोभते, पद्मैरावृताः, यत्र भ्रमराः केशराणि ताडयन्ति, सलिलेषु नवसूर्यवत् दीप्तानि। सर्वदा चक्रवाकैः पूर्णा, वनशैलश्रेणिभिः विविधाः, हस्तिमृगगणैः जलाशयम् अन्विष्य रम्या। पद्मानि वातवेगनिःसृततरङ्गैः ताडितानि, शुद्धसलिलेषु दीप्तानि लक्ष्मण। या वैदेही पद्मपत्रविशाललोचना, सदैव पद्मसमा प्रियासु, सा अदृष्ट्वा मम जीवितं न रोचते। हन्त! किमिदं कामस्य विपर्यासः? सः अपि इदानीं मां तां पुण्यां दुरधिगमां स्मारयति, या पुण्यतरात् अपि पुण्यतरं वदति स्म। कामः यदि मां आपद्यते, सः सहनीयः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः पुनः मां न नाशयेत्। यः सर्वः अपि तया सह सुखदः आसीत्, सः अधुना विना तया निःसारः जातः। मम दृष्टिः पद्मकिसलयानि पत्राणि च अन्विष्यति, तानि सीताया नेत्रसदृशानि इति मन्यमानः, लक्ष्मण। एष वातः, पुष्पकेशरसौरभ्ययुक्तः, वृक्षेषु प्रवहन्, सीताया श्वास इव मृदुर्मनोहरश्च प्रतीतिः। सुमित्रानन्दन! पश्य पम्पाशैलदक्षिणे पार्श्वे कर्णिकारपुष्पाणि शोभनानि सन्ति। अयं पर्वतराजः, धातुभिः शोभितः, वातवेगेन उत्पन्नं अद्भुतं रजः स्रवति। एते शैलपृष्ठाः, हे सुमित्रानन्दन, सर्वतः पुष्पितैः पल्लवहीनैः किम्शुकैः दीप्यन्ते। पम्पातटे एते वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः—मल्लिका, जाजि, पद्म, करवीराः अपि विकसन्ति। केतकी, सिंदुवारः, वसन्ते विकसन्ति, माधवी, जाजिमल्लिका च सर्वत्र पुष्पिताः। चिरिबिल्व, माधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः अपि विकसन्ति। पद्मकाः अपि प्रभासन्ति, नीलपुष्पाशोकाः विकसन्ति, लोध्राः सिंहमाने इव पीतवर्णाः पर्वते तिष्ठन्ति। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदाराः च सर्वे पुष्पिताः। मुछुकुन्द, अर्जुनवृक्षाः शिखरेषु दृश्यन्ते, केतकी, उदाल, शिरीष, शिंशपा, धववृक्षैः सह। एवं रामः लक्ष्मणं प्रति प्रियास्मरणविह्वलः, पम्पावनस्य वसन्तशोभां निरीक्ष्य, सर्वत्र सीतां अनुस्मरन्, दुःखेन च मनः आक्रान्तः, आत्मनः विरहव्यथां स्नेहपूर्वकं निवेदयामास।