रामः तु तस्मिन रम्ये वनान्तरे स्वया प्रिये सह नृत्यन्तं मृगं दृष्ट्वा लक्ष्मणं प्रति दुःखेनोक्तवान्—“एषः स्वया कान्तया सह क्रीडति, अहं तु वसन्ते पुष्पितेऽपि विनाप्रियया जीवितुं न शक्नोमि। पश्य, लक्ष्मण, यथा अन्येषामपि प्राणिनां हृदयं रागेण स्फुरति—इयं मयूरी स्वं पतिं कामेन अभिगच्छति। यदि सा विशाललोचना जानकी न हृता स्यात्, सा अपि मम समीपं प्रेम्णा आगच्छेत्। लक्ष्मण, एते पुष्पाणि मम निरर्थकानि; शिशिरस्य समाप्तौ एते वनानि पुष्पभारैः अपि किंचिदपि न प्रयच्छन्ति। द्रक्ष्यसि, लक्ष्मण, वृक्षाणां शोभनानि पुष्पानि अपि मधुकरसमूहैः सह भूमौ निर्निमित्तानि पतन्ति। विहगाः समूहेन हृष्टाः गायन्ति, परस्परं आह्वयन्तः इव; तेषां शब्दः मम विरहवेदनां संवर्धयति। यदि वसन्तः तत्रापि आगतः यत्र मम प्रिया वसति, नूनं सा अपि मम इव अशक्ताऽपि शोचति। अथवा वसन्तः तत्र न आगच्छति; कथं सा कृष्णलोचना सीता मम विना स्थातुं क्षमेत? अथवा वसन्तः तत्रापि आगच्छति; तदा सा सुश्रोणी, परिभूताऽपि अन्यैः, किं करिष्यति? मम प्रिया श्यामवर्णा, पद्मलोचना, मृदुवाचिनि—वसन्तागमने नूनं सा प्राणान् त्यक्ष्यति। मम हृदये दृढं निश्चयं प्रवर्तते—धार्मिकसीता मम वियोगं न सहिष्यति। वैदेह्याः प्रेम मयि एव नित्यम् अचलम्; मम च सीतायाम् सर्वथा निष्कम्पं स्नेहः। एषः पुष्पसमीरः, स्पर्शे शीतलः, सुखदः, प्रियाविचिन्तने अग्निसमः भवति। यदा सीतया सहासीत्, एषः वायुः सुखदः इति मे अभवत्; अद्य तु तया विना दुःखदः एव। विना तया पश्य—स वृक्षे स्थितः काकः हर्षेण कूजति। स एव पक्षी वैदेह्याः द्वारपालः; स एव मां विशाललोचनायाः समीपं नयिष्यति। पश्य, लक्ष्मण, वनान्तरे रागसमाकुलं शब्दम्—विहगाः पुष्पितेषु वृक्षेषु उपविष्टाः गायन्ति। समीरः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपति; भृङ्गः प्रियाम् रागार्द्रां प्रति आकृष्यते इव त्वरया आगच्छति। एषः अशोकवृक्षः, रमणीयः कामिनां प्रियः, मम दुःखं वर्धयति, वातेन कम्पितपुष्पगुच्छैः मां त्रासयन् इव स्थितः। पश्य, लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः पुष्पवत्यः, वातक्रीडया प्रमोदितचित्ताः, इव चन्दनालङ्कृताः नराः रागेण स्फुरन्ति। सुमित्रानन्दन, पम्पासरोवरस्य रम्येषु काननेषु किन्नराः सर्वत्र विचरन्ति, नरव्याघ्र। पश्य, लक्ष्मण, एते सुरभिपद्मानि सर्वत्र वारिणि शोभन्ते, उदितसूर्यसमप्रभानि। एषा पम्पा निर्मलजलसमाकुला, पद्मोत्पलवती, हंसकारण्डवसंकुला, सुरभिपुष्पैः शोभिता। सर्वतः पम्पा विराजते, भ्रमरैः पद्मकेशेषु ताडितेषु, वारिणि नवसूर्यवत् दीप्तानि पद्मानि प्रतिबिम्बन्ति। सदा चक्रवाकैः, वनशैलशिखरैश्च विविधैः, गजमृगगणैः जलाशयाभिलाषिभिः शोभिता। पद्मानि वातवेगनुनीतानि तरङ्गैः निर्मले जलस्मिन् लक्ष्मण, दीप्तिमन्ति दृश्यन्ते। वैदेहीं पद्मपत्रविशालाक्षीं, पद्मवत्सदा प्रियाम्, अदृष्ट्वा जीवितं मां न रञ्जयति। हन्त, किमिदं कामस्य विलक्षणं! अद्यापि मम चेतसि या सती, दुरधिगमा, शुभातिशुभवदनवाक्या सा एव स्मर्यते। कामोऽपि मया सह्यः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षः पुनः मां न विनाशयेत्। यत्सर्वं तया सह मम रमणीयम् आसीत्, तद् अद्य तया विना न रमते। मम दृष्टिः पद्मकोषपत्राणि अन्विष्यति, सीतायाः नेत्राणि इति लक्ष्मण। समीरः पद्मकेशगन्धयुक्तः, वृक्षेषु वहन्, सीतायाः श्वास इव, मृदु, मनोहरः च प्रतियाति। सुमित्रानन्दन, पम्पाशैलदक्षिणे कर्णिकारपुष्पशाखिनः शोभन्ते। एषः पर्वतराजः रत्नैः शोभितः, वातवेगेन उत्पन्नधूलिधूसरः, अद्भुतं राजते। पर्वतशिखराणि, हे सुमित्रानन्दन, सर्वतः पुष्पितकिंशुकैः, पल्लवरहितैः, शोभनैः दीप्तिमन्ति। पम्पातटे इह वृक्षाः मधुगन्धेन सिक्ताः—मालती, माल्लिका, पद्मा, करवीराः च सर्वे विकसन्ति। केतकी, सिंदुवार, वसन्ते विकसन्ति वृक्षाः, माधवीलता, सुरभिमल्लिकाश्च सर्वत्र विकसन्ति। त्रिबिल्व, मधूक, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक, नागवृक्षाः अपि सर्वे विकसन्ति। पद्मकाः अपि शोभन्ते, नीलपुष्पाः अशोकाः विकसन्ति; लोध्रवृक्षाः सिंहमानेव पीतवर्णाः पर्वतेषु दृश्यन्ते। अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, पारिभद्र, आम्र, पाटल, कोविदाराः अपि सर्वे पुष्पिताः। एवं रामः लक्ष्मणं प्रति विरहवेदनया, वसन्तस्य सौन्दर्येण च, सीतायाः स्मरणेन च, हृदयमाकुलः तस्य वने विचरन्, प्रियावियोगदुःखं प्रकटयन् जगाद।