रामः दुःखाग्निना संतप्तः सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं प्रति स्नेहपूर्वकं कथयति— "इमे मनोहराः वृक्षाः दृष्ट्वा अपि या स्त्री न दृश्यते, सः शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति। अन्तः प्रवृत्तः अयं शोकः निरन्तरं वर्धते, वैदेह्याः अदर्शनं मम वेदनां केवलं वर्धयति। वसन्तः अपि प्रत्यक्षः सन् स्वेदेन कामेन च मलिनः जातः; या मृगनयनी सा चिन्तया शोकसमुत्थया मां पीडयति। क्रूरः चैत्रवनस्य वातः मां पीडयति, सौमित्रे, पश्य कियत् शोभनाः मयूराः अत्र तत्र नृत्यन्तः प्रकाशन्ते। वातेन कम्पितपक्षाः, स्फटिकदर्पणोपमा, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः कामेन अभिभूताः दृश्यन्ते। मम तु कामार्तस्य एते दृश्यमानाः दृश्याः केवलं तृष्णां वर्धयन्ति; पश्य लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति तस्य समीपे मयूरी अपि नृत्यन्ति। एषा कामार्ता मयूरी गिरिपृष्ठे स्वं पतिं अनुसरति; तथैव मयूरः अपि स्वां प्रियतमा हृदया अनुगच्छति। सः शोभनपक्षः प्रसार्य, क्रन्दनैः इव विडम्बयन्, अस्य मयूरस्य प्रिया नूनं न राक्षसेन अनेने वने नीताऽस्ति। अतः सः स्वया प्रियया सह रम्येऽस्मिन्वने नृत्यति; मम तु विना तया पुष्पकाले जीवितम् असह्यं जातम्। पश्य लक्ष्मण, यथा अन्येषां अपि प्राणिनां मध्ये कामः प्रवर्तते; एषा मयूरी कामात् स्वं पतिम् उपगच्छति। यदि सा विस्तीर्णलोचना जानकी मया न हृता अभविष्यत्, सा अपि कामोत्सुकता मम समीपम् आगता स्यात्। पश्य लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; हेमन्तान्ते वना पुष्पभारैः अपि फलानि न प्रयच्छन्ति। वृक्षाणां शोभनानि अपि पुष्पाणि, यद्यपि मनोहराणि, भूमौ निरर्थकानि पतन्ति, भ्रमरसमूहैः सह। पक्षिणः हर्षेण समूहशः कूजन्ति, परस्परं आह्वयन्त इव; तेषां कूजनं मम तृष्णां वर्धयति। यदि वसन्तः तस्याः वासस्थलेऽपि आगतः स्यात्, नूनं सीता अपि असह्यशोकवशा दुःखिता भवति। नूनं वसन्तः तस्याः स्थले न आगतः; कथं सा कृष्णलोचना विना मया तिष्ठेत्? अथवा वसन्तः तत्र अपि आगच्छति; किं करिष्यति सा सुकुमारवक्षा, परिभूता अन्या इव? सा मे प्रिया श्यामवर्णा पद्मलोचना मृदुवाक्—नूनं वसन्तागमे सा प्राणान् त्यक्ष्यति। दृढं मे मनसि निश्चयः वर्तते—सा सीता साध्वी मम वियोगं न सहिष्यते। वैदेह्याः स्नेहः मयि निश्चलः; मम अपि सीतायाम् सर्वथा निश्चलः। एषः पुष्पसमीरः, स्पर्शे शीतलः सुखदः, प्रियास्मरणे अग्निवत् मां ताडयति। पूर्वं सः वातः सीतया सह सुखदः इति मया मन्यते स्म; अधुना विना तया दुःखदः जातः। विना तया स वृक्षस्थितः काकः हृष्टः कूजति। सः काकः वैदेह्याः द्वारपालकः; स एव पक्षी मां विस्तीर्णलोचनां समीपं नयिष्यति। पश्य लक्ष्मण, यः वननिनादः कामसंयुक्तः, पक्षिणः पुष्पितवृक्षेषु उपविष्टाः गायन्ति। वातः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपति; भ्रमरः सहसा आगच्छति, प्रियायाः कामार्तायाः समीपं यथा। अयं अशोकवृक्षः, प्रियकानां प्रियः, मम शोकं वर्धयन्, वातकम्पितपुष्पगुच्छैः मां इव भीषयन् तिष्ठति। पश्य लक्ष्मण, अत्र आम्रवृक्षाः पुष्पभारिताः, वातक्रीडया उल्लसितचेतसः, चन्दनलेपितनराः इव कामार्ताः। सौमित्रे, पम्पासु रम्येषु काननेषु किन्नराः अत्र तत्र विचरन्ति, पुरुषव्याघ्र। पश्य लक्ष्मण, सर्वत्र जलमध्येषु सुगन्धीनि पद्मानि सवितृप्रभानि शोभन्ते। एषा पम्पा निर्मलतोयया, पद्मोत्पलसमाकुला, हंसकारण्डवसंकुला, सुगन्धिपुष्पैः भूषिता। सर्वतः पम्पा पद्मैः परिवृता, तेषां केशराणि भ्रमरैः आहतानि, सलिले नवसूर्यप्रभेव दीप्तिमती। सदा चक्रवाकसमाकुला, विचित्रपर्वतानि च यत्र, गजमृगयूथैः सलिलार्थिभिः शोभिता। वातवेगप्रेरिततरङ्गैः आहतानि पद्मानि निर्मलजले लक्ष्मण, दीप्तानि दृश्यन्ते। अहं वैदेहीं न पश्यन्, या पद्मपत्रविपुललोचना, सदा पद्मसमा प्रियासु, जीवितं न रोचते। अहो, किमिदं विपरीतम् कामस्य! या गता दुर्लभा सा पुण्यवदनवदनापि, तस्याः स्मरणं मां बाधते। कामः अपि सह्यः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः पुनः मां न नाशयेत्। ये सर्वे पदार्थाः तया सह रम्याः आसन्, ते अद्य विना तया निरामोदाः भवन्ति। मम दृष्टिः पद्मकोषपर्णानि अन्वेषयति, तानि सीतायाः नेत्राणि इव लक्ष्मण। वातः, पद्मकेशरसगन्धयुक्तः, वृक्षेषु वहन्, सीतायाः श्वासः इव कोमलः मनोहरः च प्रतीतिः।