राघवः शोकविह्वलः सौमित्रिं समीपस्थं समालोक्य करुणया वाचा भाषते स्म— "सौम्य, कोकिलस्वरेण निनदितं वनमिदं प्रियायाः शोभनं संजातम्। वसन्तकालस्य गुणाः, कामोत्कण्ठायाः कारणेन, अधिकतया वर्धन्ते। अहो, एषः शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, यतः अहं एतान् मनोहरान् वृक्षान् पश्यामि, न तु तां स्त्रीं द्रष्टुं शक्नोमि। एषः शोकः मम अन्तरात्मनः उद्भूतः, केवलं वर्धते; वैदेह्याः अदर्शनं मम वेदनां तत्रैव वर्धयति। दृश्यमानः अपि वसन्तः स्वेदेन च कामेन च मलिनीकृतः; सा मृगनयनी चिन्तया शोकसम्भ्रान्तया मां पीडयति। क्रूरः चैत्रवनस्य वातः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य, मयूराः इह तत्र च नृत्यन्ति, शोभायमानाः। तेषां पक्षाः वातेन कम्पिताः, स्फटिकवातायनानि इव; मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामेन आक्रान्ताः। मम तु कामवशेन संतप्तस्य एते दृश्यमानाः केवलं उत्कण्ठां वर्धयन्ति; पश्य लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तथैव तस्य समीपे मयूरी अपि नृत्यति। एषा मयूरी, कामार्तता पीडिता, गिरिपृष्ठे स्वपत्निं अनुसरति; तथैव मयूरः अपि हृदयेन स्वप्रियायाम् अन्विष्यति। स्वपक्षान् विस्तारयन्, कण्ठनिनादेन इव उपहसन्, मयूरस्य प्रिया अस्मिन्वने नूनं राक्षसेन न नीताऽस्ति। तस्मात् सः स्वप्रियया सह एषु रमणीयेषु वनेषु नृत्यति; अहं तु विना तया पुष्पकालमिमं न सहिष्ये। पश्य लक्ष्मण, यथा अन्येषां प्राणिनां मध्ये अपि कामः प्रवर्तते—एषा मयूरी कामात् स्वमयूरं समीपं गच्छति। यदि सा विस्तीर्णनेत्रा जानकी मम नापहृता स्यात्, सा अपि मम समीपं कामोत्कण्ठया आगच्छेत्। पश्य लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; शिशिरात् परं वनानि अपि पुष्पभारैः अपि फलरहितानि। एते वृक्षाणां शोभनानि पुष्पाणि, शोभायमानानि अपि, भूमौ व्यर्थं पतन्ति, भ्रमरगणैः सहितानि। विहङ्गमाः समूहशः हर्षेण कूजन्ति, अन्योन्यं आह्वयन्तः इव; तेषां शब्दः मम उत्कण्ठां सञ्जनयति। यदि वसन्तः यत्र मम प्रिया तिष्ठति तत्र अपि आगतः स्यात्, नूनं सीता अपि मम इव असह्या शोकेन पीड्यते। नूनं वसन्तः तस्याः स्थले न आगतः; कथं सा कृष्णनेत्रा विना मया स्थातुं शक्नुयात्? वा, स्यात् वसन्तः तत्र अपि आगच्छति; किं सा सुकेशी, परैः तिरस्कृता, करिष्यति? मम प्रिया श्यामवर्णा, पद्मलोचना, मृदुवदना—नूनं वसन्तागमे सा जीवितं त्यक्ष्यति। मम हृदि दृढं निश्चयं वर्तते—धर्मवती सीता विना मया स्थातुं न शक्नुयात्। वैदेह्याः मयि प्रेम निश्चलम्; मम अपि सीतायाम् एवं सर्वथा प्रेम निश्चलम्। इयं पुष्पवती वायुः, स्पर्शे शीतला, सुखदा इति, मम प्रियास्मरणे अग्निसमा इव दृश्यते। पूर्वं अहं मन्ये स्म, सीतया सह एषः वायुः सुखदः; अद्य तु विना तया एषः दुःखदः एव। विना तया, एषः काकः वृक्षे स्थित्वा हर्षेण कूजति। सः विहगः वैदेह्याः द्वारपालकः; सः एव मां विस्तीर्णनेत्रां समीपं नयिष्यति। पश्य लक्ष्मण, वनस्य शब्दः, कामेन पूर्णः, यथा विहगाः पुष्पितवृक्षेषु उपरि कूजन्ति। वायुः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपति; भ्रमरः आकस्मात् समीपं आगच्छति, कामार्तां प्रियां इव। अयं अशोकवृक्षः, प्रियकामिनां प्रियः, मम शोकं वर्धयति, वातवेगप्रपुष्पगुच्छैः मां इव भीषयन्। पश्य लक्ष्मण, अत्र आम्रवृक्षाः पुष्पभारैः नम्राः, वातविलासेन प्रमुदितमानसाः, चन्दनलेपितपुरुषान् इव, कामेन प्रेरिताः। सौमित्रे, पम्पायाः रमणीयेषु काननेषु किंनराः विचरन्ति, नरशार्दूल। एहि लक्ष्मण, जलमध्येषु सर्वत्र शोभमानानि सुरभिणि पद्मानि पश्य, उदयन्तमिव सूर्यं प्रभासमानानि। एषा पम्पा स्वच्छतोयया, पद्मोत्पलसमाकीर्णा, हंसकारण्डवसंकुला, सुरभिपुष्पैः शोभिता। पम्पा सर्वतः शोभते, पद्मैः परिवृता, यत्र भ्रमराः केशराणि ताडयन्ति, जलमध्येषु नवसूर्यवत् दीप्तिमन्ति। सदा चक्रवाकयुक्ता, विविधकाननपृष्ठैः शोभिता, जलार्थिभिः गजवनेषु मृगसंघैः रम्या। वातवेगनुनीतानां तरङ्गैः पद्मानि स्वच्छतोयेषु लक्ष्मण, दीप्तिमन्ति। विस्तीर्णपद्मपत्रनेत्रां वैदेहीं अदृष्ट्वा, या सदा मम प्रियतमेव, जीवितं न रोचते। हा, किमिदं विपरीतं कामस्य स्वभावः! अद्यापि सः मां तां दुर्लभां, श्रेयःशब्दात् अपि श्रेयसीं, स्मारयति। कामः सह्यः स्यात्, यदि सः मामुपेत्यापि, न पुनः वसन्तः पुष्पितवृक्षैः मां नाशयेत्। यः सर्वं मम तया सह रमणीयं आसीत्, सः अद्य विना तया सर्वं अरमणीयमिव। मम दृष्टिः पद्मकिसलयानि पत्राणि च अन्वेषति, तानि सीतायाः नेत्राणि इति मन्ये, लक्ष्मण।