रामः सौमित्रिम् सम्बोधितवान्, "सौमित्रे! यदि ताम् न पश्यामि, जीवने मे किमपि प्रयोजनम् नास्ति। एष ऋतुर्भिः शोभितः, प्रकाशमानः, तस्यै एव निर्मितः इव। कुक्कुटिका-स्वनैः वनम् तस्यै रम्यायाः शोभितम् अस्ति, हे निष्कलुष! वसन्तस्य गुणाः कामाभिलाषात् जाताः, अधिकतरं वर्धन्ते। एष दुःखाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, यदा अहम् एतान् सुन्दरान् वृक्षान् पश्यामि, ताम् तु न पश्यामि। एष दुःखः अन्तःस्रोतः उत्पन्नः, केवलं वर्धिष्यते; वैदेह्याः अदर्शनम् इह दुःखम् वर्धयति। वसन्तः दृश्यमानः अपि स्वेदेन च कामेन च मलिनः; सा मृगनयना चिन्तया शोकस्य च बलात् मां पीडयति। सौमित्रे, चैत्रवनस्य क्रूरः वातः मां पीडयति; पश्य, मयूराः कस्यचित् तत्र तत्र नृत्यन्ति, शोभन्ते च। वातेन विक्षिप्तपक्षाः, स्फटिकपट्टनिभाः, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामेन अभिभूताः। मम तु, प्रेम्णा अभिभूतस्य, एते दृश्याः केवलं तृष्णाम् वर्धयन्ति; पश्य लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तथा मयूरी तस्य समीपे नृत्यति। एषा मयूरी, कामेन पीडिता, गिरिपृष्ठे स्वं पतिं अनुगच्छति; तथा मयूरः अपि हृदयेन स्वां प्रियाम् अनुगच्छति। सः सुन्दरपक्षान् प्रसार्य, किल् किल् स्वरैः उपहसन् इव, तस्य प्रियाया असुरैः वनमध्ये न हृतम् इति निश्चितम्। अतः सः प्रियया सह एषु रम्येषु वनेषु नृत्यति; अहम् तु, तया विना पुष्पशालिनि ऋतौ जीवितम् सहनम् न शक्नोमि। पश्य लक्ष्मण, यथा अन्येषां जीवजन्तूनाम् अपि कामः प्रवर्तते; एषा मयूरी कामात् स्वं पतिम् उपगच्छति। यदि सा न हृताभूत्, मम विशाललोचना जनकी अपि प्रेम्णा प्रेरिता मम समीपम् आगच्छेत्। पश्य लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; शीतकालानन्तरम्, वनानि पुष्पभारैः अपि फलानि न यच्छन्ति। वृक्षाणां सुन्दराणि पुष्पाणि अपि शोभनानि, भूमौ निरर्थकानि पतन्ति, भृंगसमूहैः सह। पक्षिणः समूहेन हर्षेण गायन्ति, परस्परम् आह्वयन्तः इव; तेषां स्वनाः मम तृष्णाम् उद्दीपयन्ति। यदि वसन्तः तस्याः निवासस्थले अपि आगतः, निश्चितम् सीता अपि अशक्त्या दुःखिता भवति यथा अहम्। निश्चितम् वसन्तः तस्याः स्थले न स्पृशति; कथम् सा कृष्णलोचना सीता मम विना सहनम् कुर्यात्? अथवा वसन्तः तस्याः स्थले अपि आगच्छति; किं सा सुमध्यमा, परैः तिरस्कृता, करिष्यति? मम प्रिया, श्यामवर्णा, पद्मलोचना, मृदुवचनाः—निश्चितम् वसन्त आगमने सा जीवितम् त्यजेत्। मम हृदये दृढः विश्वासः वर्तते—सीता, गुणवती, मम वियोगम् न सहिष्यति। वैदेह्याः प्रेम तत्र एव स्थिरम्; मम सीतायाः प्रति प्रेम अपि सर्वथा स्थिरम्। एष पुष्पशालिनी वायुः, स्पर्शे सुखदः, शीतलः, मम प्रियायाः चिन्तने अग्निः इव अनुभवति। पूर्वम् अहम् चिन्तयामि—एष वायुः सीतया सह सुखदः; अधुना तया विना दुःखदः एव। तया विना, सः पक्षी, काकः, वृक्षे स्थितः, हर्षेण कूजति। सः पक्षी वैदेह्याः द्वारपालः; पक्षी तु मां विशाललोचनायाः समीपम् आनयिष्यति। पश्य लक्ष्मण, वनस्य शब्दः कामेन पूर्णः, यथा पक्षिणः पुष्पितेषु वृक्षेषु गायन्ति। वायुः एष तिलपुष्पसमूहम् विक्षिपति; भृंगः त्वरितम् आगच्छति, प्रियाम् कामात् आकर्ष्यमाणः इव। एष अशोकवृक्षः, प्रेमिणां प्रियः, मम सम्मुखे स्थितः, दुःखम् वर्धयति, वातेन विक्षिप्तपुष्पसमूहैः मां धमन् इव। पश्य लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः पुष्पैः पूर्णाः, तेषां चेतांसि वातखेलनेन उत्कर्षितानि, चन्दनलेपितपुरुषाः कामेन प्रेरिताः इव। सौमित्रे, पम्पायाः अद्भुतेषु वनान्तरेषु, किन्नराः तत्र तत्र विचरन्ति, नरश्रेष्ठ। पश्य लक्ष्मण, जलमध्ये सर्वत्र सुगन्धितपद्मानि, उदयन्तम् सूर्यं इव शोभन्ते। पम्पा, स्वच्छजलयुक्ता, पद्मैः नीलोत्पलैः च पूर्णा, हंसैः जलपक्षिभिः चाकुला, सुगन्धिपुष्पैः शोभिता। पम्पा सर्वतः शोभते, पद्मैः परिवृता, तेषां केशराणि भृंगैः स्पृष्टानि, जलमध्ये नवसूर्य इव दीप्तानि। सदा चक्रवाकैः पूर्णा, विविधपर्वतान्तरैः च शोभिता, गजहरिणसमूहैः जलार्थिभिः रम्या। पद्मानि, वातेन प्रेरिततरङ्गैः स्वच्छे जले, दीप्तानि लक्ष्मण। वैदेही, पद्मदलविस्तीर्णलोचना, सदा पद्मवत् प्रियात्, अदर्शनम् जीवितम् न रमते। अहो, कामः कियत् विपर्ययः! अद्यापि, ताम् सतीम्, दुरलभाम्, शुभतरा वाक्यप्रवणाम्, स्मारयति। कामः सहनः स्यात्, यदि वसन्तः पुष्पितवृक्षैः पुनः मां न विनाशयेत्। सर्वे ते पदार्थाः, यैः तया सह मम आनन्दः अभवत्, अधुना तया विना निःसाराः जाताः।