रामः शोकार्तः लक्ष्मणं सम्बोध्य स्नेहपूर्वकं कथयति—"माम् इच्छया संतप्यन्तं दुःखेन व्यापन्नं प्रमुदितः कोकिलः मधुरं कूजन् आह्वयति। अयं हि प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, रम्ये वने सरसि च कूजन् मां कामवशं दुःखयति। पूर्वं च तस्य कूजनं श्रुत्वा प्रियया मया सहाश्रमे स्थितया हृष्टया मां आहूय परमं हर्षं प्राप्तम्। पश्य, सर्वत्र वृक्षलतागुल्माः नानाविहगैः गीतरवैः सञ्जुष्टाः सन्ति। विहंगमाः स्वसंगिन्यः समाश्रित्य स्वगणेषु प्रमदन्ते, सौमित्रे, मधूनां च राजा मधुरस्वरः सञ्जातहर्षः। अस्यां तटे सरितः विहगवृन्दानि प्रमोदवन्ति, कोकिलानां कूजनैः कुक्कुभिः च नरकोकिलानां गीतैः च। एते वृक्षाः, येन मम कामाग्निः प्रज्वलितः, शब्दयन्ति—अशोकस्य पुष्पगुच्छाः शिखाभिः इव दहन्ति, मधूनां गुंजनमाकाशं पूरयति। वसन्ताग्निः रक्तपल्लवैः मां दहति, यतः सा कोमलपक्ष्मा सुकेशी मृदुवदना न दृश्यते। सा दृष्टा विना, सौमित्रे, मम जीविते न किञ्चित् प्रयोजनम्; अयं ऋतुः शोभनः दीप्तश्च तस्यै एव समर्पितः। वनं कोकिलरवैः पूरितम्, प्रियायै मम शोभितम्, अर्ह, वसन्तस्य गुणाः कामसमुत्थाः वर्धन्ते। एषः शोकार्चिः मां दग्धुम् इच्छति, यतः अहं एतान् शोभनान् वृक्षान् पश्यामि, तां तु न पश्यामि। मम अन्तरतः उत्पन्नः अयं शोकः वर्धिष्यते एव; वैदेह्याः अदर्शनं मम दुःखं वर्धयति। वसन्तः अपि दृश्यते, परन्तु स्वेदक्लेशेन कामेन च दूषितः; सा मृगाक्षी चिन्तया शोकाच्च मां संतापयति। चैत्रवनस्य क्रूरः वातः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य मयूराः कियत् शोभन्ते, नृत्यमानाः इतस्ततः। वातेन चञ्चलपक्षाः, स्फटिकपट्टिकावत्, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः कामवशं गच्छन्ति। मम तु कामाभिभूतस्य एते दृश्यमानाः दृश्याः कामम् एव वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तथैव मयूरी अपि तस्य समीपे नृत्यति। एषा मयूरी, कामार्ता, गिरिपृष्ठे स्वमयूरं अनुसरति; तथा मयूरः अपि स्वप्रियायाः कामेनानुगच्छति। सः शोभनपक्षः विस्तार्य, कूजनैः इव विडम्बयन्, मयूरस्य प्रिया अस्मिन् वने राक्षसेन न नीताऽस्ति। अतः सः प्रियतया सह रम्येषु वनेषु नृत्यति; मम तु तया विना पुष्पकाले जीवितं असह्यं जातम्। पश्य, लक्ष्मण, यथा अन्येषां प्राणिनाम् अपि कामः प्रवर्तते—एषा मयूरी प्रियं प्रति कामात् आगच्छति। यदि सा जानकी, विशाललोचना, न नीताऽभविष्यत्, सापि मम समीपम् आगता स्यात् प्रेम्णा प्रेरिता। पश्य, लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; हिमकाले गतवति, वनानि पुष्पभारैः अपि फलानि न ददाति। वृक्षाणाम् अपि शोभनानि पुष्पाणि, यद्यपि शोभन्ते, भूमौ व्यर्थं पतन्ति, मधुपवृन्दैः सह। विहगाः हृष्टाः समवायेन गायन्ति, अन्योन्यं आह्वयन्तः इव; तेषां रवा मम कामम् उद्बोधयन्ति। यदि वसन्तः अपि तस्याः स्थले आगतः, नूनं सीता अपि मम इव अशक्ताऽस्ति दुःखिता च। नूनं वसन्तः तस्याः स्थले न आगतः; कथं सा कृष्णलोचना विना मया सहनं कुर्यात्? अथवा वसन्तः तत्रापि आगच्छति; किम् सा सुकेशी, परिभूता अपि, करिष्यति? मम प्रिया श्यामाङ्गी पद्मलोचना मृदुवदना च—वसन्तागमने नूनं प्राणान् त्यक्ष्यति। दृढं मे मनसि निश्चितम्—सा सीता, धर्मज्ञा, मम वियोगं न सहेत। वैदेह्याः स्नेहः मयि एव निश्चलः, मम अपि सीतायाम् सर्वथा निश्चलः। एषः पुष्पवातः, स्पर्शे शीतलः सुखदश्च, मम प्रियायाः चिन्तया वह्निवत् प्रतियते। यदा सीतया सह अयं वातः सुखदः इति मे अभवत्, अद्य तु तया विना दुःखदः एव। तया विना, सः काकः, वृक्षे उपविष्टः, प्रमोदेन कूजन्ति। स एव पक्षी वैदेह्याः द्वारपालः; सः एव मां विशाललोचनायाः समीपं नयिष्यति। पश्य, लक्ष्मण, वनस्य शब्दः कामेन पूर्णः, यदा विहगाः पुष्पितवृक्षेषु उपरि गायन्ति। वातः एषः तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपन्, भ्रमरः सहसा समीपम् आगच्छति, इव प्रियायाः कामार्तायाः प्रति आकर्ष्यते। अयं अशोकवृक्षः, प्रियजनानां प्रियः, मम शोकं वर्धयति, वातचालितपुष्पगुच्छैः इव मां भीषयन्। पश्य, लक्ष्मण, एते आम्रवृक्षाः पुष्पभारयुक्ताः, वातविलासेन हृष्टचित्ताः, चन्दनलेपितपुरुषवत् कामार्ताः। सौमित्रे, पम्पातटस्य रम्येषु काननेषु, पश्य, किंनराः इतस्ततः विचरन्ति, नरश्रेष्ठ! पश्य, लक्ष्मण, एते सुरभयः पद्मरागाः सर्वत्र जलस्थले शोभन्ते, उदितार्कवत् दीप्तिमन्तः।