रामः सौमित्रिं प्रति स्नेहपूर्वकं दुःखमयस्वरेण कथयति—“सौमित्रे, एष वसन्तः, बहुविहगनिनादैः प्रतिध्वनितः, माम् अधिकतरं शोकयति, यतः अहम् सीताविरहितः। कामो हि मां संतापयति, दुःखेन आकुलं कृत्वा, च हर्षपूर्णः कोकिलः स्वरेण मां आह्वयति। अयं हर्षितः कोकिलः, लक्ष्मण, अस्मिन रम्ये वनप्रवाहे विलपति, स्नेहेन गृहीतः मां शोचयति। कदाचित् तस्या आश्रमे स्थितायाः प्रियायाः कोकिलध्वनिं श्रुत्वा, सा हर्षेण मां आह्वयति स्म, परमं च प्रमोदं लभते स्म। पश्य, सर्वतः वृक्षा लता च बहुविहगैः परिपूर्णाः, ये स्वस्वैः विविधैः गीतैः कूजन्ति। विहगाः स्वसखिभिः सह मिलित्वा स्वगणेषु प्रमोदन्ते, सौमित्रे, मकरन्दरजःसुगन्धिनः भ्रमरराजः च प्रमुदितः, तेषां मधुरध्वनिः श्रूयते। अस्मिन नदीतीरे विहगगणाः प्रमोदन्ते, कोकिलानां घोषैः कुक्कुटकण्ठानां गीतैश्च आकाशं निनादयन्ति। एते वृक्षा, येन मम कामाग्निः प्रज्वलितः, प्रतिध्वनन्ति—अशोकस्य पुष्पगुच्छाः ज्वलदग्निशिखावत् दीप्ताः, भ्रमराणां गुंजनं च सर्वत्र व्याप्तम्। वसन्ताग्निः, नवपल्लवैः रक्तच्छदितः, मां दग्धुम् अर्हति, यतः अहम् तां न पश्यामि—मृदुमृगनयनीं, सुकेशिनीं, मृदुवदिनीं ताम्। तां विना, सौमित्रे, मम जीवने किमर्थं? एष ऋतुः, शोभनः, प्रकाशमानः, केवलं तस्यै समर्पितः। वनं कोकिलकूजनैः पूर्णं मम प्रियतमे कृते भूषितम्, दोषरहित, वसन्तस्य गुणाः कामोत्कण्ठया जाताः, वर्धन्ते। एष शोकाग्निः मां शीघ्रं दग्धुम् अर्हति, यतः एतान् शोभनान् वृक्षान् पश्यामि, तां तु न पश्यामि। अयं शोकः, यः मम अन्तः उत्पद्यते, केवलं वर्धते; वैदेही अदृष्ट्वा, मम वेदना अत्र वर्धते। वसन्तः, दृश्यमानः अपि, स्वेदक्लेशेन कामेन च दूषितः; सा मृगनयनी, चिन्ता-शोकबलात् मां संतापयति। चैत्रीयः वनः क्रूरः वातः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य, मयूराः कण्ठाभरणवत् नृत्यन्ति, इतस्ततः। वातेन सञ्चालितपक्षाः, स्फटिकवद् स्फुरन्तः, एते मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामेन आकुलिताः। मम तु, कामेन संतप्तस्य, एते दृश्याः कामम् एव वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तस्य पार्श्वे मयूरी अपि नृत्यति। एषा मयूरी, स्नेहेन पीडिता, स्वमिथुनं पर्वतशिखरे अनुवर्तते; तथा मयूरः अपि हृदयानुगतः स्वप्रेयसीं अन्विष्यति। सौन्दर्यपूर्णं पक्षं प्रसार्य, इव क्रन्दनैः विडम्बयन्, मयूरस्य प्रिया नूनं न राक्षसेन अनेन वने नीताऽस्ति। अतः सः स्वप्रेयसीया सह एषु रमणीयेषु वनेषु नृत्यति; अहम् तु, तया विना, पुष्पितेऽपि ऋतौ, जीवितुं न शक्नोमि। पश्य, लक्ष्मण, यथा अन्येषाम् अपि प्राणिनां मध्ये कामः प्रवर्तते—एषा मयूरी स्नेहेन स्वमिथुनम् उपगच्छति। यदि सा न नीताभविष्यत्, मम विशाललोचना जानकी अपि, स्नेहेन प्रेरिता, माम् उपागताऽस्यात्। पश्य, लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; शिशिरानन्तरं वनानि, पुष्पभारैः अपि, फलानि न ददाति। वृक्षाणां शोभनानि पुष्पाणि अपि, शोभनानि सन्ति, तथापि निःफलानि भूमौ पतन्ति, भ्रमरगणैः सह। विहगाः प्रमुदिताः, गणे गणे कूजन्ति, परस्परं आह्वयन्तः इव; तेषां कूजनम् अपि मम कामम् उद्दीपयति। यदि वसन्तः तस्याः वसतौ अपि आगतः, नूनं सीता अपि अस्मद्वद् अशक्ताऽस्ति, शोकिता च। नूनं वसन्तः तस्याः स्थले न स्पृशति; कथं सा कृष्णलोचना मया विना तिष्ठेत्? अथवा, वसन्तः तत्र अपि आगच्छति; तदा सा सुमध्यमाऽपि, परिभूतत्वेन, किं करिष्यति? मम प्रिया, श्यामाङ्गी, पद्मलोचना, मृदुवदिनी—नूनं वसन्तागमने, प्राणान् त्यक्ष्यति। मम हृदि दृढा निश्चयः वर्तते—सीता, साध्वी सा, मम वियोगं न सहिष्यते। वैदेह्याः मयि प्रेम निश्चलम्; मम अपि सीतायां सर्वथा निश्चलः स्नेहः। एषा पुष्पवती वातः, स्पर्शे शीतलः, सुखकरः, मम प्रियां चिन्तयतः अग्निवत् तिष्ठति। पूर्वं अयं वातः, सीतया सह सुखदः आसीत्; तस्याः विना तु, दुःखदः एव जातः। तां विना, स वृक्षस्थः काकः प्रमुदितः कूजति। स एव पक्षी वैदेह्याः द्वारपालकः; स पक्षी मां विशाललोचनायाः समीपं नयिष्यति। पश्य, लक्ष्मण, वनस्य ध्वनिः, कामेन पूरितः, यथा विहगाः पुष्पितवृक्षेषु उपरि गीतानि गायन्ति। वातः एष तिलपुष्पगुच्छं विक्षिपति; भ्रमरः सहसा आगच्छति, प्रियाम् आकृष्टः इव, कामेन स्पृष्टः। अयं अशोकवृक्षः, प्रेमिणां प्रियः, मम पुरतः तिष्ठति, मम शोकं वर्धयन्, वातेन कम्पमानपुष्पगुच्छैः इव मां भीषयन्। पश्य, लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः अत्र पुष्पभारैः नताः, तेषां चेतांसि वातक्रीडया प्रमोदितानि, चन्दनलेपितपुरुषाः इव, कामेन उद्धूताः। सौमित्रे, पम्पातटस्य रम्येषु काननेषु, पश्य, किन्नराः विचरन्ति, नरशार्दूल।” एवं रामः, वसन्तकालेन प्रेरितः, सीतावियोगदुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणं प्रति स्वहृदयवेदनाम् अनुकम्पया प्रकाशयति।