रामः सौमित्रिम् उवाच—“पश्य, सौमित्रे, सर्वत्र पूर्णविकसितान् कर्णिकारवृक्षान्, ये पीताम्बरधारिण इव नराः सुवर्णेन आच्छादिताः दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। अयं वसन्तः, बहुविहगनिनादितः, माम् अधिकतरं शोकयति, सीतावियुक्तस्य दुःखस्य वृद्धिं करोति। कामः मां संतापयति, दुःखेन आवृतस्य हृदयं विदारयति, प्रमुदितः कोकिलः मधुरम् आलपति, माम् आह्वयति च। एषः प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, रम्येऽस्मिन्वनसरित्कूले विलपति, स्नेहाभिभूतं मां शोकयति च। कदाचित् तस्याः प्रियाया आश्रमे स्थितायाः कोकिलध्वनिः श्रुत्वा, सा हृष्टा माम् आह्वयत्, परमं चानन्दं प्राप। पश्य, सर्वतः वृक्षाः, गुल्माः, लताश्च नानाविहगसंकीर्णाः, स्वस्वरैः विविधैः गीतानि गायन्ति। विहगाः स्वयोनिषु सहचारिणः सन्नद्धाः प्रमोदन्ते, सौमित्रे, मधुपानां नृपः अपि तेषां मधुरस्वरेषु तुष्टिम् अनुभवति। अस्मिन नदीतीरे पक्षिसंघाः प्रमुदिताः, कोकिलानां घोषेण, काकोलकानां गीतैः च कूजन्ति। एते वृक्षाः, मम कामाग्निं संवर्धयन्ति, अशोककुसुमसमूहाः ज्वालारूपेण दीप्ताः, मधूनां गुंजनिः सर्वत्र व्याप्यते। वसन्ताग्निः, रक्तपल्लवसमुच्चयः, माम् अवश्यम् दहिष्यति, या तु कोमलपक्ष्मा, सुकेशी, मृदुवदना सा मम दृष्टिगोचरे नास्ति। तस्याः दर्शनं विना, सौमित्रे, मम जीवने न कापि गतिर्भवति; एष ऋतुः शोभनः, उज्ज्वलश्च, तस्यै एव युक्तः। वनं कोकिलकूजनैः स्फीतं, मम प्रियायै भूषितम्, निर्दोष, वसन्तस्य गुणाः, कामसमुत्थिताः, वर्धन्ते। अयं शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, यदा एतान् सुन्दरान् वृक्षान् पश्यामि, तां तु न पश्यामि। अयं शोकः, मम अन्तरात्मनः समुत्थितः, केवलं वर्धते; वैदेही अप्राप्ता, मम वेदनाम् अत्र वर्धयति। वसन्तः, दृश्यमानः अपि, स्वेदेन च कामेन च मलिनीकृतः; सा मृगाक्षी, चिन्तया शोकचापलेन मां संतापयति। चैत्रवनस्य क्रूरः वातः माम् संतापयति, सौमित्रे; पश्य, मयूराः कुतः कुतश्चित् नृत्यन्ति, दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। वातचालितपक्ष्माणः, स्फटिकवातायनसदृशाः, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामेन आक्रान्ताः। मम तु, कामेन संतप्तस्य, एते दृश्याः केवलं स्पृहाम् वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तस्य पार्श्वे मयूरी अपि नृत्यति। एषा मयूरी, प्रेम्णा पीडिता, स्वपतिं गिरिपृष्ठे अनुगच्छति; तथैव मयूरः अपि स्वप्रियां हृदयेन अन्वेति। सः सुन्दरपक्ष्मा मयूरः, स्वकूजनैः इव उपहसन्, तस्य प्रियाया राक्षसेन अस्मिन्वने न हृतं निश्चितम्। तस्मात्, सः प्रियया सह रम्येषु वनेषु नृत्यति; मम तु, तया विना पुष्पितेऽस्मिन् ऋतौ जीवितम् असह्यम्। द्रष्टुम् अर्हसि, लक्ष्मण, यथा अन्येषामपि प्राणिनां मध्ये कामः प्रवर्तते; एषा मयूरी कामात् स्वपतिम् उपगच्छति। यदि सा न हृता अभविष्यत्, मम विशाललोचना जानकी अपि प्रियतया मम समीपम् आगता अभविष्यत्। पश्य, लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निष्फलानि; शीतकालानन्तरं, वनानि पुष्पभारसंपन्नानि अपि फलानि न यच्छन्ति। वृक्षाणां सुन्दराणि पुष्पाणि अपि शोभनानि, भूमौ निष्फलानि पतन्ति, भृंगसंघैः सह। विहगाः प्रमुदिताः, समूहशः गायन्तः, अन्योन्यम् आह्वयन्ति, तेषां शब्दः मम कामम् उद्दीपयति। यदि वसन्तः तस्याः प्रियायाः वासस्थले अपि आगतः स्यात्, नूनम् सा अपि, मम सदृशम्, असहायः शोचति। नूनम् वसन्तः तस्याः निवासे न आगतः; कथं सा कृष्णपक्ष्मा, मम विना, तिष्ठेत्? अथवा वसन्तः तत्र अपि आगच्छेत्, किं सा सुललिता, परैः तिरस्कृता, करिष्यति? सा मम प्रियाभग्ना, श्यामाङ्गी, कमललोचना, मृदुवदना—नूनं वसन्तागमने प्राणान् त्यक्ष्यति। मम हृदये दृढनिश्चयः प्रवर्तते—सीता, साध्वी, मम वियोगं न सहिष्यति। वैदेह्याः मयि प्रेम दृढम् एव, मम अपि सीतायाम् सर्वथा दृढम् एव। एष पुष्पितः वायुः, स्पर्शे शीतलः, सुखदः, मम प्रियास्मरणे अग्निसमः इव अनुभवते। पूर्वं मया चिन्तितम्—एष वायुः, सीतया सह सुखदः; अद्य तु, तया विना दुःखदः। तया विना, सः पक्षी, वृक्षे स्थितः, प्रमुदितः कूजति। सः पक्षी वैदेह्याः द्वारपालकः; किन्तु सः पक्षी माम् विस्तीर्णलोचनायाः समीपम् आनयिष्यति। पश्य, लक्ष्मण, वनस्य शब्दम्, कामेन पूरितम्, यत्र पक्षिणः पुष्पितवृक्षेषु उपविष्टाः गायन्ति। वातः एतत् तिलपुष्पसमूहम् विक्षिपति; भ्रमरः सहसा उपगच्छति, इव प्रियाम् कामसमुत्थिताम् अन्वेति। एष अशोकवृक्षः, प्रियानां प्रियः, मम पुरतः तिष्ठति, मम शोकम् वर्धयन्, वातचालितकुसुमसमूहैः इव मां त्रासयन्। पश्य, लक्ष्मण, आम्रवृक्षाः अपि इह पुष्पभारसंपन्नाः, वातक्रीडया मनांसि उत्फुल्लानि, चन्दनलेपिताः इव नराः, कामेन उद्दीपिताः दृश्यन्ते।