रामः सौमित्रिं समुपविश्य स्नेहेन एवं कथयति—“पश्य सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितैः पत्यमानैः शेषितैश्च पुष्पैः क्रीडति, यथा वृक्षेषु पुष्पाणि वसन्ति। स वृक्षाणां पुष्पितानां शाखाः कम्पयन् भ्रमराणामनुनादेन सह चलच्चूतपुष्पेषु रममाणः प्रवाति। गिरिगुहाभ्यः निष्क्रान्तः स एव वातः मत्तकोकिलानां घोषैः सह वृक्षान् नृत्यन्त इव करोति, गीतमिव गायन् प्रवहति। सर्वतः तीव्रं कम्प्यमानाः शाखाग्राणि परस्परं निबद्धानि सन्ति, तानि वृक्षाः तेन वातेन सम्यक् कम्प्यमानाः जालवत् तन्तुवितानानि इव दृश्यन्ते। स एव वातः चन्दनशीतलः, स्पर्शे सुखदः, पुण्यगन्धवहः, क्लेशमपि शमयति। कम्प्यमानाः वृक्षाः तेन वातेन रुदन्त इव दृश्यन्ते, भ्रमराः मधुगन्धिनि वने एकस्वरेण निनदन्ति। शोभनगिरिपृष्ठेषु रम्यपुष्पैः भूषितेषु महावृक्षसंघातैः समलङ्कृताः शिखराणि विराजन्ते। तेषां वृक्षाणां शिरांसि पुष्पसमाच्छादितानि, वातेन च चलितानि, भ्रमरैः भूषणवत् भूषितानि, गीतानि इव श्रूयन्ते। सर्वत्र पूर्णपुष्पिताः कर्णिकारवृक्षाः पश्य—ते पीताम्बरधारिणः पुरुषाः सुवर्णाच्छन्ना इव दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। एष वसन्तः, सौमित्रे, बहुविहगनिनादितः, मम दुःखमेव वर्धयति, सीतावियोगात्। कामः मां संतापयति, दुःखेन पीडितं मां प्रमुदितः कोकिलः गीतं गायन् आह्वयति। एष प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, अस्मिन रम्ये वनसरित्सरोवरप्रदेशे विलपति, मदनेन गृहीतः मां शोकार्तं करिष्यति। कदाचित् तस्य कोकिलस्य निनादं श्रुत्वा प्रियया आश्रमे स्थितया हृष्टया मां आहूय हर्षः प्राप्तः। पश्य, सर्वतः वृक्षलतागुल्माः नानाविहगसंकीर्णाः, विविधैः स्वरेण गीतानि गायन्ति। विहगाः स्वसङ्गिन्यः समाश्रित्य स्वगणेषु प्रमोदन्ते, सौमित्रे, भ्रमरराजः च प्रमुदितः, तेषां स्वरः मधुरः। अस्य नदीतीरे पक्षिसङ्घाः प्रमुदिताः, कोकिलानां घोषेण, कुक्कुटपक्षिणां गीतैः च। एते वृक्षाः मम मनसि मदनानलम् उद्दीपयन्ति, अशोककुसुमगुच्छाः शिखरिणः शिखिणामिव ज्वलन्ति, भ्रमराणां निनादः व्याप्तः। वसन्ताग्निः, रक्तपल्लवैः सह, मां दहिष्यति, यतः तां मृदुनेत्रां, सुकेशीं, मृदुवदनाम् अहं न पश्यामि। तां विना, सौमित्रे, मम जीवने किमर्थं? एष ऋतुः शोभनः, प्रभास्वरः, तस्यै एव उपयुक्तः। काकिलानां निनादैः पूर्णं एतद्वनं तस्यै प्रियायै अलङ्कृतम्; वसन्तस्य गुणाः, कामजन्याः, वर्धन्ते। एष शोकारणिः मां दग्धुम् इच्छति, रम्यवृक्षान् पश्यन् अपि तां न पश्यामि। एष दुःखः, अन्तः उत्पन्नः, वर्धिष्यते; वैदेह्या अदर्शनं मम वेदनां वर्धयति। वसन्तः, यद्यपि दृश्यते, स्वेदेन कामेन च मलिनः; सा मृगाक्षी चिन्तया शोकाभ्यां मां पीडयति। क्रूरः चैत्रवनवातः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य, शिखिणः इह तत्र च नृत्यन्तः शोभन्ते। वातेन चलितपक्षाः, स्फटिककाचनेभ्यः इव, शिखिणः शिखिण्यः परिवृत्य रतिमत्ताः, प्रमोदिताः। मम तु, कामेन पीडितस्य, एते दृश्याः कामम् एव वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, शिखिणः नृत्यति, तस्य प्रियापि तस्य पार्श्वे नृत्यति। एषा शिखिणी, कामार्ता, स्वजनं पृष्ठतः अनुगच्छति; तथैव शिखी अपि स्वहृदयेन तां प्रियतमानुगच्छति। विस्तीर्णपक्षः, स्वरैः उपहसन् इव, शिखी, तस्य प्रियां अस्मिन्वने राक्षसेन न हृतां निश्चितं; अतः सः रम्ये वने प्रियतया सह नृत्यति। मम तु तां विना पुष्पिते वसन्ते जीवितं दुःसहम्। पश्य, लक्ष्मण, अन्येषां अपि प्राणिनां मध्ये कामः प्रवर्तते; एषा शिखिणी कामात् स्वजनं समीपं याति। यदि सा न हृता स्यात्, मम विशाललोचना जानकी अपि कामेन प्रेरिता मम समीपं आगच्छेत्। पश्य, लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; हिमागतस्य पश्चात्, वनानि पुष्पभारैः अपि फलानि न ददाति। वृक्षाणां शोभनानि पुष्पाणि अपि, विभूषणवत्, भ्रमरसमूहैः सह, भूमौ निरर्थकानि पतन्ति। विहगाः प्रमुदिताः, गणशः गायन्तः, परस्परं आह्वयन्ति, तेषां निनादः मम कामम् उद्दीपयति। यदि वसन्तः तस्याः प्रियायाः वासस्थाने अपि आगतः स्यात्, नूनं सीता अपि मम इव विवशा शोकार्ता स्यात्। नूनं वसन्तः तस्याः वासस्थाने न आगतः; कथं सा कृष्णलोचना मया विना सहेत? वा, वसन्तः तस्याः वासस्थाने अपि आगच्छेत्; सा सुमध्यमा परिभूतया किम् करिष्यति? मम प्रिया, कृष्णा, कमललोचना, मृदुवदना—वसन्तागमने नूनं जीवितं त्यक्ष्यति। मम हृदि निश्चितं निश्चयम् अस्ति—सीता साध्वी मम वियोगं न सहेत। वैदेह्या मयि प्रीतिरेव नित्या, मम अपि सीतायां प्रीतिरेव सर्वथा नित्या।