सौमित्रे, रम्येषु शिलातलेषु वनवृक्षाः वायुसंवेगेन कम्प्यमानाः भूमौ पुष्पाणि विक्षिपन्ति। पश्य, वायुः सर्वत्र पतितानि, पत्यमानानि, वृक्षेषु स्थितानि पुष्पाणि क्रीडनाय इव सञ्चालयति। वायुः बहुपुष्पितशाखाः कम्पयन् मधुकृत्गुञ्जितैः सह चलन्ति पुष्पाणि संस्पृशति। मत्तकुक्कुभाणां घोषैः वायुः पर्वतगुहाभ्यः निर्गम्य वृक्षान् नृत्यन्तानिव करोतु, गीतमिव श्रावयन्। वृक्षाः सर्वतः तीव्रं कम्प्यमानाः, शाखाग्राणि परस्परं आवृत्य, एकत्रितानिव दृश्यन्ते। स एव वायुः, चन्दनशीतलः, स्पर्शे सुखदः, पावनगन्धं वहन्, श्रमं अपहर्तुम् अर्हति। वायुसंवेगात् कम्प्यमानाः वृक्षाः मधुगन्धयुक्ते वने मधुकृत्गुञ्जितैः सह रुदन्त इव दृश्यन्ते। रम्येषु पर्वतशिखरेषु, मनोहरपुष्पैः भूषितेषु, महावृक्षैः आवृताः शिखराः शोभन्ते। पुष्पैः आवृतमस्तकाः वृक्षाः, वायुना सञ्चलिताः, मधुकृत्भूषणैः अलङ्कृताः, गीतमिव वर्ण्यन्ते। सर्वत्र पूर्णपुष्पिताः कर्णिकाराः पुरुषाणामिव पीतवस्त्रधारिणां सुवर्णेन आच्छादितानां शोभां वहन्ति। सौमित्रे, वसन्तः बहुशब्दैः पक्षिणां घोषैः निनादितः, सीतावियोगात् मे दुःखं केवलं वर्धयति। कामः मां पीडयन्, शोकसमाक्रान्तः, हृष्टः कुक्कुभः मां आह्वयति। हृष्टः कुक्कुभः, लक्ष्मण, रम्ये वननदीतीरे विलपन्, कामवशः मां शोकयति। एकदा, तस्य घोषं श्रुत्वा, आश्रमस्थे सा प्रिया मां आहूय हृष्टा अभवत्। पश्य, सर्वत्र वृक्षाः, गुल्माः, लताः, नानापक्षिभिः पूर्णाः, विविधगीतैः गुञ्जन्ति। पक्षिणः स्वसङ्गिनैः सह स्वकुलेषु मुदिताः, सौमित्रे, मधुकृत्राजः च तेषां मधुरस्वरैः तुष्टः। नदीतीरे पक्षिसमूहाः हृष्टाः, कुक्कुभाणां घोषैः, कोकिलपुंसां गीतैः च। वृक्षाः, मम कामाग्निं प्रज्वलयन्तः, अशोकपुष्पगुच्छाः ज्वलदग्निशिखावद् दीप्ताः, मधुकृत्गुञ्जितैः सर्वत्र निनादयन्ति। वसन्ताग्निः, रक्तपल्लवैः, मां निश्चितं दहति, यतः सा सुनेत्रा, सुकेशा, मधुरभाषिणी मया न दृश्यते। सा दृष्ट्वा विना, सौमित्रे, मम जीवने किमपि प्रयोजनं नास्ति; एष ऋतुस्तया सहैव रम्यः आसीत्। कोकिलानां घोषैः वनं प्रियायाः अलङ्कृतम्, दोषरहित, वसन्तस्य गुणाः कामोत्पन्नाः वर्धन्ति। एष शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, रम्याः वृक्षाः दृष्ट्वा सा नारी न दृश्यते। मम अन्तर्यात् उत्पन्नः शोकः वर्धिष्यति; वैदेही अदृष्टा दुःखं वर्धयति। वसन्तः दृष्टः अपि, स्वेदेन कामेन च मलिनः; मृगाक्षी सा चिन्तया शोकवशेन मां पीडयति। चैतवनस्य क्रूरवायुः मां पीडयति, सौमित्रे; पश्य, मयूराः दीप्तिमन्तः, इतस्ततः नृत्यन्ति। वायुसंवेगात् पक्षैः क्रिस्टलवद् स्पृहणीयैः, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामवशाः। मम कामाक्रान्तस्य, एते दृश्याः केवलं कामं वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, मयूरी तस्य समीपे नृत्यति। मयूरी, कामार्ता, पर्वतशिखरे पतिं अनुसरति; तथा मयूरः हृदयेन तां प्रियाम् अनुसरति। सः सुन्दरपक्षान् प्रसार्य, घोषैः व्याजमिव, मयूरप्रियाया असुरैः वनान्तरे न हृतं निश्चितम्। तस्मात् सः रम्ये वने प्रियया सह नृत्यति; मम तु, तया विना पुष्पिते ऋतौ जीवितं असह्यम्। पश्य, लक्ष्मण, अन्येषु जातिषु अपि कामः सञ्चलति; एषा मयूरी पतिं कामात् समीपं आगच्छति। यदि सा विस्तीर्णनेत्रा जानकी न हृता, तदा सापि कामवशात् मम समीपं आगच्छेत्। पश्य, लक्ष्मण, पुष्पाणि मम निरर्थकानि; शीतकालात् अनन्तरं, वनानि पुष्पभारयुक्तानि अपि फलानि न ददति। वृक्षाणां शोभनपुष्पाणि अपि, दीप्तिमन्ति, भूमौ निरर्थकानि पतन्ति, मधुकृत्समूहैः सह। पक्षिणः समूहेषु हृष्टाः, परस्परं आह्वयन्तः, गीतैः मां कामं सञ्चालयन्ति। यदि वसन्तः तस्याः प्रियायाः वसति स्थले अपि आगतः, निश्चितं सीता अपि ममवत् असह्यं दुःखं अनुभवति। वसन्तः तस्याः स्थले न आगच्छति; कथं सा श्यामनेत्रा मम विना तिष्ठेत्। अथवा वसन्तः तस्याः स्थले अपि आगच्छति; किं सा सुकेशी, अनवमानिता, करिष्यति? मम प्रिया, श्यामाङ्गी, पद्माक्षी, मधुरभाषिणी—वसन्तागमने निश्चितं जीवितं त्यजेत्। मम हृदये दृढं निश्चयः वर्तते—धर्मज्ञा सीता मम वियोगं सहितुं न शक्नुयात्।