रामः सौमित्रिं समीपं स्थितं सान्त्वयन् इदं कथयति— "सौमित्रे, पम्पा सरः पश्य, यत्र जलं वैडूर्यसदृशं निर्मलं दृश्यते, यत्र पद्मानि नीलोत्पलानि च स्फुरन्ति, विविधैः वृक्षैः शोभितं च। पम्पा-वनं अपि पश्य, रमणीयं दृश्यते, यत्र गिरयः दीप्तिमन्तः तिष्ठन्ति, वृक्षाः शिखराणि इव विराजन्ति। किन्तु दुःखेन अभिभूतः अहं, भरतस्य दुःखेन वैदेह्याः अपहरणेन च क्लिश्यमानः, शोकात् पीडितः अस्मि। तथापि सौमित्रे, पम्पा, चित्रकूट-वनस्य शोभया भूषिता, विविधैः पुष्पैः विकीर्णा, शीतल-जलयुक्ता, शुभा च शोभते। पद्मैः आच्छादिता, दृष्ट्या अतीव रम्या, सर्पैः मृगैः च चर्या, हरिणैः पक्षिभिः च पूर्णा। एषा नीलपीत-तृणभूमिः विशेषेण दीप्तिमती दृश्यते, यथा वृक्षेषु पुष्पगुच्छैः अलङ्कृता। पर्वतशिखराणि सर्वतः गुरुपुष्पैः समृद्धानि, लता पुष्पशिरोभिः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः सौमित्रे, मृदु वायुः रमणीयः, ऋतुश्च काममयः, गन्धयुक्तः, मधुरः, यत्र वृक्षाः नूतनपुष्पफलैः शोभन्ते। पश्य सौमित्रे, पुष्पभारयुक्तानि एतानि वनानि यथा मेघाः वर्षं वर्षन्ति, तथा पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। एतेषु सुन्दर-प्रस्थेषु, विविधाः वनवृक्षाः वातेन संचालिताः, भूमौ पुष्पाणि विक्षिपन्ति। पश्य सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितानि, पतमानि, वृक्षेषु स्थितानि पुष्पाणि क्रीडति। वायुः बहुपुष्पयुक्तानां शाखानां कम्पनं कृत्वा, भ्रमरैः पुष्पेषु भ्रमन्तः गुञ्जन्तः सहचरः। मदोन्मत्तानां कोकिलानां घोषैः, वायुः यथा वृक्षान् नृत्ययति, पर्वतगुहाभ्यः निर्गच्छन् गीतमिव गायति। वायुः सर्वतः तीव्रं कम्पनं कृत्वा, एते वृक्षाः शाखाग्राणि परस्परं आलम्ब्य, यथा तन्तुभिः विन्यस्तानि इव दृश्यन्ते। स एव वायुः, चन्दन-सदृशः शीतलः, स्पर्शे सुखदः, दिव्यगन्धयुक्तः, श्रमं अपि शमयति। वृक्षाः वातेन कम्पिताः, यथा रुदन्ति इव दृश्यन्ते, भ्रमराः मधुगन्धयुक्ते वने साम्ना गुञ्जन्ति। सुन्दर-गिरिपृष्ठेषु, रम्यपुष्पैः अलङ्कृतः, शिखराणि महावृक्षैः आलिङ्गितानि, शोभायमानानि। एते वृक्षाः, पुष्पमालाभिः शिरांसि आवृत्य, वातेन नृत्यन्तः, भ्रमरैः भूषिताः, गीतमिव गायन्ति। सर्वत्र पूर्णपुष्पयुक्ताः कर्णिकाराः पश्य, यथा पीतवस्त्रधारिणः पुरुषाः सुवर्णेन आच्छादिताः दीप्तिमन्तः। एषः वसन्तः, सौमित्रे, पक्षिणां बहुप्रकारैः घोषैः निनादितः, मम शोकं एव वर्धयति, सीता-वियोगेन। कामः मां संतापयति, शोकात् अभिभूतः अस्मि, हर्षितः कोकिलः गायन् मां आह्वयति। सः हर्षितः कोकिलः, लक्ष्मण, एषस्मिन रम्ये वननदीतटे कूजति, कामेन आकृष्टः मां शोकयति। कदाचित् तस्य कूजनं श्रुत्वा, आश्रमस्थायाम्, प्रिया सन्तुष्टा मां आह्वयति स्म, प्रहर्षयति स्म। पश्य, सर्वत्र वृक्षाः, गुल्माः, लताः, पक्षिभिः नानाविधैः पूर्णाः, प्रत्येकः स्वस्वरं गायति। पक्षिणः, स्वमित्रैः सह मिश्रिताः, स्वस्वकुलैः हर्षयन्ति, सौमित्रे, भ्रमरराजः अपि तुष्टः, तेषां स्वरः मधुरः। एषस्मिन नदीतटे, पक्षिणां समूहेषु हर्षः, कोकिलानां घोषः, नरकोकिलानां गीतं च। एते वृक्षाः, यः मम कामाग्निं प्रज्वलयन्ति, अशोकस्य गुच्छाः ज्वालायामिव दीप्ताः, भ्रमराणां गुञ्जा व्याप्यते। वसन्ताग्निः, रक्तपल्लवैः नूतनपर्णैः, निश्चितं मां दहति, यतः तां न पश्यामि—स्निग्धपक्ष्मणां, सुकेशां, मृदुभाषिणीं। तां न पश्यन्, सौमित्रे, मम जीवने प्रयोजनं नास्ति; एष ऋतु, सुन्दरः, दीप्तिमान्, तस्यै एव अर्पितः। वृक्षाः, कोकिलानां घोषैः पूर्णाः, मम प्रिया-अलङ्कृताः, दोषरहित, वसन्तस्य गुणाः कामजन्यः वर्धमानः। एष शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, यः एतानि सुन्दरवृक्षाणि पश्यामि, तां स्त्रियम् न पश्यामि। एष शोकः, अन्तः उत्पन्नः, केवलं वर्धिष्यते; वैदेह्याः अदर्शनं मम दुःखं अत्र वर्धयति। वसन्तः, दृश्यमानः अपि, स्वेदेन कामेन च दूषितः; मृगनयनी सा, चिन्तया शोकेन च मां संतापयति। क्रूरः चैत्रवनवायुः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य, यथा मयूराः दीप्तिमन्तः, अत्र तत्र नृत्यन्ति। वातेन पक्षाः कम्पिताः, स्फटिकवातायनानि इव, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामेन अभिभूताः। मम, कामेन अभिभूतस्य, एष दृश्यं केवलं कामं वर्धयति; पश्य लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, मयूरी तस्य समीपे नृत्यति। एषा मयूरी, कामेन संतप्ता, पर्वतपृष्ठे स्वसखं अनुगच्छति; तथैव मयूरः स्वप्रियां हृदयेन अनुवर्तते। सुन्दर-पक्षं प्रसार्य, गर्जनैः उपहासं कुर्वन्, मयूरस्य प्रिया निश्चितं राक्षसैः अत्र वने न हृता। तस्मात् सः प्रिया-सह नृत्यति एतेषु रम्येषु वनान्तेषु; किन्तु मम, तया विना, एष पुष्पऋतु असह्यः। पश्य लक्ष्मण, यथा कामः अपरजातिषु अपि प्राणिषु वर्धते; एषा मयूरी कामात् स्वसखं समीपं गच्छति।