तत्र तां दृष्ट्वा रामस्य इन्द्रियाणि हर्षेण विकम्पितानि, कामावेगाभिभूतः सः सौमित्रिं इदं वाक्यम् उवाच। "सौमित्रे, पश्य पम्पां—वैदूर्यसदृशशुद्धसलिलां, विकसितपद्मोत्पलशोभितां, नानावृक्षैः विभूषितां च। पश्य च सौमित्रे, रमणीयदर्शनां पम्पावनभूमिं, यत्र पर्वताः प्रभान्ति, वृक्षाश्च शिखरवत् स्थिताः। किन्तु, भरतदुःखेन सीताहरणदुःखेन च संतप्तं मां शोकः पीडयति। तथापि, शोकाभिभूतस्यापि मम, चित्रकूटवनमालया विभूषिता पम्पा शोभते—नानाविधपुष्पैः सन्तता, शीतलसलिला, पुण्या च। विकसितपद्मैः आच्छन्ना, मनोहरदर्शना सा, नागमृगसंघैः सेविता, मृगपक्षिसमाकुला च। एषा नीलपीतकुसुमशोभिता तृणभूमिः विशेषेण दीप्तिमती दृश्यते, यथा वृक्षसंपुटैः नानापुष्पाणि विकीर्णानि स्युः। पर्वतशिखराणि सर्वतो गुरुपुष्पसमृद्धानि, लतानां सुमनोहरशाखामूलैः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एष सौमित्रे, मृदुशीतलः पवनः सुखदः; ऋतुश्च कामोदयः, सुरभिः मधुरः च, नूतनपुष्पफलवती वृक्षमाला। पश्य सौमित्रे, पुष्पभाराक्रान्तानां वनानां रूपाणि, यथा मेघाः वर्षं सृजन्ति, तथा पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। रमणीयेषु पर्वतपृष्ठेषु, नानावनवृक्षाः वातवेगेन कम्पिताः स्वपुष्पाणि भूमौ विक्षिपन्ति। पश्य सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितान्यपतन्यव शेषाणि पुष्पाणि क्रीडति इव। स बहुपुष्पशाखान् कम्पयन्, भ्रमरगणैः झंकारितैः, स्रस्तपुष्पैः साकं वातः चलति। मदोत्कण्ठितकोकिलस्वरेण, पर्वतान्तरालात् निष्क्रान्तः, स पवनः वृक्षान् नृत्यन्त इव करोति, गीतमिव गायति। वातवेगेन सर्वतः कम्प्यमानाः, शाखाग्रसम्पृक्ताः वृक्षाः, वितानित इव दृश्यन्ते। स एव पवनः चन्दनशीतलः, स्पर्शे सुखदः, पुण्यगन्धवहः, श्रमं हरति। वातेन कम्प्यमानाः ते वृक्षाः, मधुशब्दैः संयुक्ताः, मधुपगन्धिसुशितवनान्तरे क्रोशन्त इव। रम्येषु पर्वतपृष्ठेषु, सुगन्धिपुष्पभूषितेषु, महावृक्षावलम्बितशिखराः शोभां वहन्ति। एते वृक्षाः, पुष्पच्छदच्छत्राः, वातेन चलिताः, भ्रमरैः भूषिताः, गीतगानवत् स्फुरन्ति। सर्वत्र विकसितकार्णिकारद्रुमान् पश्य, ये पीताम्बरधारिणः पुरुषानिव, सुवर्णेन आवृताः शोभन्ते। एष वसन्तः, सौमित्रे, नानापक्षिस्वरेण निनादितः, मम शोकं वर्धयति, सीतावियोगात्। कामो मां पीडयति, शोकाभिभूतं मां, हृष्टः कोकिलः गायन् मां आह्वयति। एष हृष्टः कोकिलः, लक्ष्मण, अस्मिन रम्ये वनसरसि कूजिष्यति, कामवेगेन मां शोचयिष्यति। कदाचित् तस्य कूजनं श्रुत्वा, आश्रमे सा प्रिया मां आह्वयित्वा हृष्टा अभवत्। पश्य, सर्वतः वृक्षलतानिष्पादपाः नानापक्षिसंघैः पूरिताः, विविधैः स्वरेभिः गायन्ति। पक्षिणः स्वसखीभिः सह रममाणाः, स्वगणेषु प्रमोदन्ते, सौमित्रे, भ्रमरराजः च मधुरस्वरेण तुष्टः। अस्य तटाकस्य तटे, पक्षिसंघाः हृष्टाः, कोकिलघोषैः, पुरुषकोकिलगानैः च। एते वृक्षाः, येन मम कामाग्निः प्रज्वलितः, अशोकपुष्पसंपुटैः दीप्तिमन्तः, भ्रमरस्वरेण निनादिताः। वसन्ताग्निः, रक्तपटलनवपल्लवैः, मां दहिष्यति, यतः तां न पश्यामि—सौम्यलोचना, सुकेशिनी, मृदुवदना च सा। अनया विना, सौमित्रे, मम जीवने किमपि प्रयोजनं नास्ति; एष ऋतु शोभनः, दीप्तिमान्, तस्यै एव युक्तः। कोकिलस्वरसमाकुलं वनं, प्रिये निमित्तीकृत्य, निर्मल, वसन्तगुणैः कामोत्कण्ठायाः वर्धनं करोति। एष शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, एतान् रम्यवृक्षान् पश्यन्, तां न पश्यामि। एष दुःखः, अन्तः उत्पन्नः, वर्धिष्यते; वैदेह्या अप्राप्त्या मम पीडा अत्र वर्धते। वसन्तः, दृश्यमानः अपि, स्वेदकामाभ्याम् कलुषितः; सा मृगाक्षी, चिन्ता-शोकबलात् मां पीडयति। क्रूरः चैत्रवनपवनः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य, मयूराः कुतश्चन नृत्यन्ति, दीप्तिमन्तः। वातेन विक्षिप्तपक्षाः, स्फटिककपाटवत्, ते मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामावेगाभिभूताः। मम तु, कामाभिभूतस्य, एते दृश्याः काममात्रं वर्धयन्ति; पश्य लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, तस्य प्रिया अपि तेन सह नृत्यति। एषा मयूरी, कामार्ता, स्वमयूरं पर्वतशिखरे अनुगच्छति; तथैव मयूरः अपि तां प्रियतमा हृदयं अनुगच्छति। सः मयूरः, शोभनपक्षविस्तारितः, कूजनैः उपहासं कुर्वन् इव, तस्य प्रिया अस्मिन्वने राक्षसैः न नीताऽस्ति। तेन सः प्रियतया सह रम्येषु वनेषु नृत्यति; मम तु, विना तया, एष पुष्पकाले जीवितं दुःसहम्।